Wcześniejsze

2014/2015 2013/2014 2012/2013 2011/2012 2010/2011 2009/2010 2008/2009 2007/2008 2006/2007 2005/2006

El-Zuma - Early Makuria Research Project, misja El-Zuma

Prace na stanowisku w El-Zuma w sezonie 2011 prowadzono pomiędzy 15 stycznia, a 17 lutym 2011. Był to czwarty sezon badań przeprowadzonych na cmentarzysku post-meroickim w El-Zuma (Fig.1). Za cel badań i prac w tym sezonie postawiono sobie weryfikację badań przeprowadzonych w poprzednich sezonach, na podstawie których sklasyfikowano tumulusy powstałe na stanowisku dzieląc je na 3 grupy (3 typy). Podział na typy opierał się zarówno na konstrukcji część naziemnej (nasypu) oraz konstrukcji i formie części podziemnej (szyb grobowy, komory). W sezonie 2011 do eksploracji wybrano tumulusy należące do typu II oraz III. Dodatkowo skupiono się na sondażu, wytyczonym od strony pd. tumulusa należącego do typu I. Prace eksploracyjne w sondażu miały na celu uzyskanie informacji na temat tuneli powstających przy tumulusach (szczególnie tych należących do typu I). Przede wszystkim starano się znaleźć odpowiedzi na pytanie czy tunele te były elementem konstrukcyjnym samych tumulusów, czy może powstawały później m.in. w trakcie rabunku.

W bieżącym sezonie przebadano następujące tumulusy:

Tumulus T.16 – typ II

Tumulus T.9 – typ II

Tumulus T. 20 – typ III

oraz sondaż przy tumulusie T. 7 – typ I

            Metoda badawcza zastosowana podczas eksploracji wszystkich trzech tumulusów polegała na wytyczeniu na planie kwadratu bądź prostokąta wykopu w centralnej części tumulusa, w zagłębieniu nasypu. Następnie eksplorowano warstwę nasypu do momentu aż odsłonięto poziom założenia i zarysowane w nim granice szybu rabunkowego lub szybu właściwego. W zależności od tego jakich rozmiarów był szyb rabunkowy granice wykopu poszerzano w odpowiednią stronę. Dalsza eksploracja następowała jedynie w obrębie szybu oraz komór wykutych w poszczególnych ścianach przy jego dnie.

 

 

TUMULUS T.16 – TYP II

            Tumulus znajduje się w centralnej części cmentarzyska, między tumulusami T.9, T.15, T.24 i T.20. Średnica jego nasypu wynosiła na osi N-S ok. 20m, zaś na osi W-E ok. 21m. Jego wysokość maksymalna to 1,10m. Kształt nasypu tumulusa był owalny z płaskim wierzchołkiem i obniżeniem po szybie rabunkowym po środku. (fig 2.)

 

            Sam wkop rabunkowy, który odsłonięto na poziomie założenia w centralnej części tumulusa miał nieregularny kształt (zbliżonym do owalu). Na jego obrzeżach znajdowały się płytkie wkopy rabunkowe. Szczególnie zachodnia ściana szybu grobowego była mocno zniszczona i naruszona przez wkop rabunkowy.

            Szyb grobowy był prostokątny, zwężający się w stronę dna. Był on głęboki na ok. 3,10m licząc od poziomu założenia. Jego wymiary w górnej części wynosiły: 2,85 (N) x 4,35(E) x 2,95 (S) x 4,25m (ściana E). W dolnej partii szyb uległ zwężeniu. Przy dnie szybu na głębokości ok. 1,70m natrafiono na skupisko cegieł mułowych, które powstało z cegieł pochodzących ze zniszczonego blokażu komory głównej (nr 1) oraz w mniejszych stopniu z komory bocznej (nr 2). Obydwie komory zostały wykute w zachodniej ścianie szybu. Komora grobowa (nr 1) powstała od strony południowej, zaś komora boczna (nr 2) przeznaczona na dary i ofiary od strony północnej (fig.3). Między komorami został wykuty otwór, który mógł mieć charakter symboliczny. Oprócz blokaży powstałych z cegieł suszonych, które zamykały wejścia do komór, innym elementem architektonicznym zastosowanym w grobie były dwa stopnie wykute na różnych głębokościach przy wschodniej ścianie szybu.

 

            Grób został wyrabowany przez szyb grobowy, na co wskazują wkopy wokół samego szybu jak i skupisko cegieł znajdujące się na jego dnie pochodzące ze zniszczonych blokażu (fig.4). Dodatkowo same komory wypełnione były czerwonawym piaskiem – zasypem. W skupisku cegieł natrafiono na fragmenty przedmiotów metalowych, paciorki, fragmenty ceramiki, kości zwierzęce oraz poj. kości ludzkie. Do ważnych znalezisk można zaliczyć fragmenty grotów włóczni wykonane z żelaza. W komorze bocznej znajdowało się skupisko kości zwierzęcych, były one rozwleczone na całej długości komory. W komorze głównej natomiast natrafiono na 2 skupiska kości zwierzęcych w części pn. i pd., na skupisko kości ludzkich w części pd. (kości wraz z czaszką przemieszane), oraz na 2 naczynia: beer jara oraz butelkę ułożone przy pn. i pd. krańcu komory. Do ciekawych przykładów wyposażenia grobowego prócz paciorków i naczyń, należą 2 dzwoneczki miedziane (fig. 5), 1 żelazny krzyżyk (fig. 6), wiele fragmentów metali, grocików strzał oraz fragmenty żelaznych okuć (fig. 7) z zachowanymi gwoździami, które mogły stanowić wzmocnienie drewnianej ramy na której spoczywał zmarły. W samej komorze natrafiono na pozostałości drewna, oraz fragmenty tkaniny, co mogłoby potwierdzać obecność drewnianej ramy łoża.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Fig. 7A-B. T16 – włócznia.

 

TUMULUS T.9 – TYP II

            Tumulus T.9 znajduje się w centralnej części cmentarzyska, między tumulusami T.16 (od wschodu) oraz T.11 i T.10 (od zachodu). Średnica nasypu tumulusa sięgała na osi N-S ok. 23m, zaś na osi W-E ok. 24,5m. Maksymalna wysokość jego nasypu natomiast wynosiła 1,80 od strony NE, minimalna natomiast ok. 0,81m od strony E. Kształt nasypu był owalny, z płaskim wierzchołkiem, obniżeniem po szybie rabunkowym w centralnej części oraz podwyższeniem w NE części nasypu. Na podstawie wcześniejszej klasyfikacji przyporządkowano go do typu II. (fig. 8).

 

            Szyb rabunkowy odkryto w centralnej części tumulusa. Był on o nieregularnym kształcie (zbliżonym do owalu – oś E-W ok. 4,65m, zaś oś N-S ok. 5,40m). Na jego obrzeżach znajdowały się płytkie wkopy rabunkowe. Szczególnie zachodnia ściana szybu grobowego była mocno zniszczona i naruszona przez wkop rabunkowy (co skutkowało zawaleniem jej w trakcie prac). (fig.9)

 

            Szyb grobowy był L-kształtny Jego maksymalna głębokość wynosiła 3,6m od poziomu założenia (ok. 4,5m od góry nasypu). Dodatkowo w NE i E narożniku szybu wykuto kamienne stopnie, które stanowiły element architektoniczny grobu. Miały one na celu usprawnienie poruszania się w głąb szybu. Przy dnie szybu od strony S oraz W wykuto komorę grobową (nr 1) oraz komory boczne (nr 2 i 3). (fig. 10). Wszystkie trzy komory zostały zablokowane ceglanymi blokażami powstałymi tym razem z cegieł wypalanych - cegieł czerwonych. Podczas gdy blokaż komór bocznych (E ściana szybu) został nietknięty, blokaż komory głównej został naruszony przez rabusiów. W trakcie eksploracji szybu, szczególnie w jego południowej części natrafiono na pojedyncze skupiska cegieł czerwonych pochodzących ze zniszczonego w trakcie rabunku blokażu komory głównej. (fig. 11)

 

 

Komora główna (nr 1), gdzie spoczywał zmarły była znacznych rozmiarów i znajdowała się przy południowej ścianie szybu. Była ona połączona z komorą boczną (nr 2) dość dużych rozmiarów otworem. Przy zachodniej ścianie szybu zostały wykute komory boczne przeznaczone na ofiary i dary. Komora nr 2 znajdowała się od strony S, zaś komora nr 3 od strony N. Wszystkie 3 komory zostały wyrabowane przez rabusiów, na co wskazuje zniszczony blokaż komory głównej, naczynka ceramiczne, paciorki i kości znalezione w S części szybu (przy dnie) oraz brak wyposażenia komór bocznych. W komorze nr 3 natrafiono na jedno naczynie (beer jar), w komorze nr 2 na dwa naczynia (beer-jary) (fig. 12), natomiast w komorze głównej na pozostałości kości ludzkich, 3 kubki, paciorki fajansowe oraz kamienne, żelazne gwoździe (fig. 13) oraz żelazne okucia, które mogły wskazywać na istnienie drewnianej ramy łoża na którym spoczywał zmarły. Kości ludzkie, na które natrafiono w komorze głównej były rozwleczone i przemieszane, jednak biorąc pod uwagę położenie zębów, głowa zmarłego mogła znajdować się oryginalnie we wschodniej części komory.

 

 

 

TUMULUS T.20 – TYP III

            Ostatnim tumulusem przebadanym w całości w trakcie wykopalisk był tumulus T.20 położny w centralnej części stanowiska, na pd. od T.16 i na zach. od T.24. Leży on w grupie 3 małych tumulusów o numeracji od 20-22, sklasyfikowanych jako typ III. Średnica jego nasypu wynosiła 13,5m. Dodatkowo był on otoczony pierścieniem kamiennym o średnicy ok. 9m i szerokości od 1,90 – 2m. Tumulus został wyrabowany przez wkop rabunkowy powstały w centralnej części nasypu. Jego kształt był zbliżony do owalu. Szyb tumulusa był trapezowaty. (fig.14). Ulegał on lekkiemu zwężeniu w stronę dna. W górnej oraz dolnej partii szybu natrafiono na głazy kamienne pochodzące ze zniszczonego blokażu komory grobowej. Dodatkowo pomiędzy tymi głazami natrafiono na znaczną ilość paciorków fajansowych, fr. naczyń oraz kości ludzkie (m.in. czaszka oraz kości długie). Potwierdzało to wyrabowanie grobu. Komora grobowa została wykuta przy zachodniej ścianie szybu. W komorze natrafiono na 3 naczynia (butle) oraz dużą ilość paciorków fajansowych, poj. paciorki kamienne oraz pozostałości kości ludzkich (przede wszystkim paliczki). Ze względu na słabą formę geologiczną podłoża, strop komory zawalił się i uniemożliwił zbadanie jej w całości. (fig. 15)

 

 

TUMULUS T.7 – SONDAŻ – TUNEL

            W bieżącym sezonie skupiono się również na przebadaniu tunelu tumulusa T.7, znajdującego się na NW skraju cmentarzyska i przyporządkowanego do typu I (fig. 16). Przy N części nasypu tumulusa, w miejscu gdzie znajdowało się zagłębienie powstałe najprawdopodobniej w trakcie rabunku, wytyczono sondaż na planie prostokąta o wymiarach: 2,4m (W), 1 x 1,9 x 1 x 1,60m (N), 2,5m (E) oraz 3,5m (S). Sam wkop rabunkowy miał kształt owalny o wymiarach: 2,4m (W) x 1,8m (N) x 1,35m (E) x 3,5m (S). Wkop rabunkowy był głęboki na 2,9m.. Samo wejście do tunelu miało formę prostokąta z zaokrąglonymi narożnikami, o szerokości 1,4m i wysokości 1,6m. Przy wejściu do tunelu głębokość wkopu wynosiła 3,25m. Tunel wypełniony był fragmentami białego piaskowca pochodzącymi z zawalonego sufitu. Poprzez zwalisko to było jednak widać, że tunel ten biegnie pod skosem w stronę tumulusa T.7. (fig. 17)

 

 

 

Podsumowując, w trakcie czwartego sezonu badań na cmentarzysku w El-Zuma, przebadano 3 tumulusy (2 należące do typu II oraz 1 do typu I) oraz sondaż mający na celu zbadanie tunelu prowadzącego do tumulusa T.7. W trakcie wykopalisk znaleziono: 378 paciorków (w tym 361 fajansowych), 130 fragmentów przedmiotów metalowych (w tym fragmenty grotów włóczni, grocików strzał, okuć, noży, gwoździ oraz niezidentyfikowanych przedmiotów żelaznych), 2 miedziane dzwoneczki, fragm. tkaniny, oraz 1 kamienną głowicę maczugi. Dodatkowo zarejestrowano 16 naczyń ceramicznych oraz wiele fragmentów ceramiki (głównie łopatek ceramicznych).

            Wszystkie tumulusy zostały po przebadaniu zasypane, zaś tunel przy T.7 został zabezpieczony workami z piaskiem.

Mahmoud El Tayeb

nr osoba specjalizacja afiliacja
1. dr Mahmoud El-Tayeb archelog, kierownik misji Centrum Archeologii Śródziemnomorskiej UW
2. Edyta Klimaszewska-Drabot archeolog, ceramolog, dokumentalista
3. Katarzyna Juszczyk archeolog, dokumentalista
4. Ewa Czyżewska archeolog, dokumentalista, fotograf Centrum Archeologii Śródziemnomorskiej UW
5. Hujam Khalid inspektor NCAM

wybierz opcję z menu:
misje prace doktorskie komunikaty
© 2008-2014
Stworzenie strony internetowej: grupamak.pl