Wcześniejsze

2014/2015 2013/2014 2012/2013 2011/2012 2010/2011 2009/2010 2008/2009 2007/2008 2006/2007 2005/2006

Naqlun - Polska Misja Archeologiczna w Naqlun

            Misja archeologiczna Centrum Archeologii Śródziemnomorskiej Uniwersytetu Warszawskiego kontynuowała badania nad zespołem monastycznym w Naqlun na terenie Oazy Fajum od 17.09.2011 do 15.10.2011. Program prac obejmował centralny zespół monastyczny na komie A składający się z Wieży A, Budowli AA.30 i Budowli J; Śmietnik monastyczny (stanowisko B) oraz Budowlę Północną (K.1) na nowym stanowisku znajdującym się w północnej części całego kompleksu monastycznego w Naqlun. Były również prowadzone prace konserwatorskie nad obiektami metalowymi odsłoniętymi w trakcie wcześniejszych badań jak również w ostatnim sezonie.

            Centralny zespół budowli na komie A (Erem A) składał się oryginalnie w początkach VI wieku z trzech budowli – wieży klasztornej (Budowla A); Budowli AA.30 oraz Budowli J i był sukcesywnie rozbudowywany o pomieszczenia Budowli AA.40 i AA.50, a Budowla J została przebudowana i wyłączona z kompleksu poprzez zablokowanie jej wejść północnych z ulicy S.1. W VIII wieku, mamy więc dwa odrębne zespoły budowli: dawny Erem A (Budowla A i Budowle AA.30; 40 i 50) oraz Budowla J, która została włączona do kompleksu budowli południowych nowobudowanych na wypiętrzeniu skalnym po jej południowej stronie. Oba kompleksy budowli zostały zniszczone pożarem w połowie 10 wieku i następnie opuszczone, a w ich ruinach lokowano w XII wieku groby Cmentarza A. W ostatnim sezonie prowadzono prace uzupełniające zarówno w Eremie A – AA.40.6 i 7; AA.50.2-3, jak i w zespole Budowli J – BJ.11 (Plan 1).

 

Plan 1. Budowle centralnego zespołu monastyvcznego na stanowisku A. Faza III datowana na VIII – X wiek. (S. Maślak, archiwum PCMA)

 

BUDOWLA AA.40.6-7

            Pomieszczenie AA.6 było częściowo odsłaniane w sezonie 2010. W tym roku zakończono jego badania odsłaniając zachodnią jego część połączoną z Budowlą AA.50. Był to rodzaj wąskiego westybulu o wymiarach 5.84 x 1.06 m oryginalnie dostępnego z ulicy południowej, oraz od zachodu, ale po zbudowaniu w jego południowej części basenu, pomieszczenie było dostępne jedynie z Budowli AA.50.3.

            Pomieszczenie AA.40.7 znajdowało się przy wejściu z ulicy południowej do kompleksu i mogło być mieszkaniem odźwiernego. Wewnątrz tego małego pomieszczenia o wymiarach 4.00 x 2.00m znaleziono mały wapienny basen oraz depozyt naczyń stołowych i kuchennych datowanych na pierwszą połowę10 wieku (Fig.1).

 

BUDOWLA AA.50

            Odsłonięto jedynie wschodnie części pomieszczeń AA.50.2-3. Stanowią one część rozbudowanego w 8 wieku centralnego zespołu monastycznego Nekloni. W pomieszczeniu AA.50.3 znajdowała się klatka schodowa, zachowana do pierwszego podestu, prowadząca zapewne na piętro Budowli AA.40 (Fig.2).

            Osłaniane pomieszczenia zostały zniszczone w trakcie intensywnego pożaru centralnego zespołu klasztornego, który jest datowany obecnie na koniec pierwszej połowy 10 wieku. Zniszczone pomieszczenia zostały opuszczone i na ich terenie w XII wieku chowano zmarłych (Cmentarz A).

 

BUDOWLA J

            Zespół budowli mieszkalnych (BJ) został odsłonięty w latach 2009-2010. Początkowo był on związany funkcjonalnie z wieżą (Budowla A) i budowlą AA.30, ale w VIII wieku wejścia od północy do pomieszczeń BJ zostały zamurowane a cała budowla została włączona do kompleksu pomieszczeń zbudowanych na wypiętrzeniu skalnym po jego południowej stronie. W sezonie 2011 odsłaniano jedynie wąski korytarz BJ.11 biegnący wzdłuż południowej fasady budowli, z którego od VIII wieku były dostępne pomieszczenia przebudowanej Budowli J. Uchwycono również relikty północnej fasady budowli rozciągającej się na południe od Budowli J.

 

CMENTARZ A

            W ruinach zabudowy klasztornej w centralnej części komu eksplorowano również groby należące do Cmentarza A. Badaniami objęto jedynie groby na terenie odsłanianych pomieszczeń – głownie AA.40.6 i 7 oraz AA.50.3. Łącznie przebadano 18 grobów, wśród których 9 było pochówkami mężczyzn, 5 pochówkami kobiet oraz w 4 grobach pochowano dzieci. Z wyjątkiem jednego grobu (T.476) wszystkie pochówki zachowały się w postaci szkieletów z całkowicie rozłożonymi szatami i całunami a także trumnami i marami. W trzech grobach stwierdzono naczynia szklane – małe buteleczki tradycyjnie wkładane do trumien, a w jednym zapinkę brązową paska. Prosta biżuteria znajdowała się jedynie w grobach dziecięcych.

            W grobie T.476, ulokowanym na terenie korytarza południowego Budowli J, częściowo wyrabowanym, zachowały się fragmenty szat – tunik oraz pasa jedwabnego ozdobionego 6 kutasikami (zwisami), co jest ewenementem na nekropoli A w Naqlun.

            Pod pomnikiem grobowym T.63, ulokowanym przy narożniku NW wieży klasztornej (kościoła archanioła Michała zbudowanego w XI wieku na ruinach wieży) odsłonięto trzy pochówki szkieletowe: kobiety i dwóch mężczyzn, złożonych do grobu równocześnie.

 

ŚMIETNIK KLASZTORNY (STANOWISKO B)

            Istotną częścią prac prowadzonych w sezonie 2011 była eksploracja śmietnika klasztornego. Była to kontynuacja badań prowadzonych już wcześniej na tym stanowisku. W tym sezonie eksplorowano północną część śmietnika, pomiędzy dwoma kryptami (krypta nr 1 po stronie północno- zachodniej i krypta nr.3 po stronie wschodniej) zbudowanymi we wkopach wykonanych na terenie śmietnika zapewne w XIII wieku. Ta część śmietnika należy do najstarszej jego części i w oparciu o materiał odsłonięty w trakcie eksploracji, głównie na podstawie ceramiki, możemy ją datować na okres od końca V wieku do schyłku wieku VIII. Obiekty znalezione w nawarstwieniu śmietnika niewątpliwie pochodzą z centralnego zespołu monastycznego (Erem A – Wieża A i Budowle AA oraz Budowla J). Różnorodność tego materiału jest imponująca pomimo jego fragmentaryczności zachowania. Mamy tu dokumenty zapisane w języku greckim na papirusach świadczące że podstawowym językiem mówionym i pisanym w klasztorze Nekloni w VI-VII wieku był język grecki (Fig.11). Fragmenty tynków z zachowanymi kolorami na ich powierzchni, oraz fragmenty wapiennego detalu architektonicznego sugerują oryginalny wystój wnętrz budowli centralnego zespołu. Szklane lampki, zapewne z polikandylionów, oraz lampki ceramiczne oraz knoty do nich przybliżają nam sposób oświetlania wnętrz klasztornych. Fragmenty wyrobów drewnianych, włókna lnianego i wełnianego, zwitki nici, oraz fragmenty szat, w tym również dekorowanych (Fig.12) przybliżają nam mieszkańców centralnego zespołu monastycznego, ich zajęcia oraz ich ubiór. O ich diecie mówią liczne pestki owoców i fragmenty warzyw (Fig.13), muszle ślimaków słodkowodnych i małży. Ceramika stołowa lokalnie produkowana jak i dostarczana z południa Egiptu oraz Afryki północnej pokazuje nam zasobność lokalnego rynku. Liczne amfory po winie oraz małe kieliszki szklane zachowane fragmentarycznie nie pozostawiają wątpliwości, że wino było podstawowym napojem w klasztorze. Ceramika kuchenna i zasobowa ukazuje nam wyposażenie zaplecza gospodarczego w centralnym zespole monastycznym, którego dotychczas nie odsłoniliśmy. Dokładniejsza analiza materiału ze śmietnika wraz z podporządkowaniem jego występowania ustalonym warstwom wysypiska dostarczy nam dodatkowych danych o zachodzących zmianach w życiu codziennym mieszkańców centralnego zespołu klasztornego.

 

STANOWISKO K.1 (BUDOWLA PÓŁNOCNA)

            Badania na nowym stanowisku (K.1), najbardziej wysuniętym na północ w całym kompleksie monastycznym Nekloni, oddalonym na północ c.50m od zespołu Budowli D, pozwoliły na odsłonięcie części bardzo zniszczonej Budowli Północnej. Została ona zniszczona przez pożar dachu, a jej ściany zbudowane z cegły suszonej zostały rozebrane do fundamentów. Dwa pomieszczenia oraz dół zasobowy odsłonięty w północno-wschodniej części budowli dostarczyły znaczącego materiału archeologicznego do datowania budowli i jej wewnętrznego wyglądu. Najprawdopodobniej parterowe wnętrza budowli były starannie tynkowane tynkiem mułowym, na którym, sądząc z zachowanych fragmentów, znajdowały się rysunki i inskrypcje koptyjskie i arabskie. Również zachowane podłogi były starannie pokryte grubą warstwą mułowej zaprawy. We wnętrzu głównego pomieszczenia odsłonięto dobrze zachowane amfory, lokalnie produkowane, dekorowane na ramionach grzebykową dekoracją pasową (linie poziome i faliste) oraz rozbite wysokie baseny i naczynia zasobowe. Były one magazynowane we wnętrzu i zostały przykryte palącym się stropem budowli oraz cegłami ze ścian. W dole zasobowym odsłonięto kilkanaście tekstów koptyjskich i arabskich zapisanych na papierze, wśród nich są dokumenty całkowicie zachowane. Największą niespodzianką było odsłonięcie w narożniku północno-wschodnim głównego pomieszczenia zespołu dewocjonaliów zawiniętych w tkaninę lnianą (Fig.3). Składa się on z czterech małych krzyżyków odlanych w ołowiu oraz ołowianej kolistej plakietki z inskrypcją w języku arabskim (Fig.4), która może być fragmentem Koranu – początek sury 112 . Krzyżyki maja bogatą dwustronną ikonografię figuralną (scena ukrzyżowania i przedstawienie Marii) jak i symboliczną (Fig.5). Zostały wykonane starannie w dwóch formach. Tego typu dewocjonalia są rzadkością we wczesnośredniowiecznej sztuce koptyjskiej. Ich datowanie jest oparte na kontekście archeologicznym znalezionym we wnętrzu zniszczonego pomieszczenia. Najprawdopodobniej powstały one w 10 wieku. Swoją forma i dekoracją nawiązują do bizantyjskich enkolpionów z X – XI wieku. W zawiniątku znajdował się również mały dzwoneczek. Podobne koliste dzwoneczki w okresie późnoantycznym dekorowały rzędy końskie, znamy je z grobowców w Qustul datowanych na V wiek, ale pojawiają się również w nubijskiej ikonografii średniowiecznej, jako element szat biskupa lub kapłana (malowidła z Faras).

 

KONSERWACJA METALI

            Pan Władysław Weker konserwował obiekty metalowe i biżuterię znalezioną w latach poprzednich (1992-2010), ale również i w tym roku, we wnętrzu grobów Nekropoli A oraz w pomieszczeniach Budowli J i na terenie śmietnika (Stanowisko B). Poddano konserwacji łącznie 49 obiektów: naczynia; elementy stroju – zapinki pasków, pierścionki, kolczyki; monety srebrne i brązowe oraz okucia szkatułki drewnianej spalonej w pomieszczeniu BJ.7 (Fig. 7-10).

            Z innych prac konserwatorskich należy wymienić prace nad dokumentami zapisanymi na papirusie i papierze. Wszystkie odsłonięte dokumenty zostały rozwinięte i zabezpieczone po oczyszczeniu pomiędzy szybami przez W. Godlewskiego (Fig.11). Wszystkie znalezione tkaniny zostały oczyszczone i zabezpieczone przez B. Czaję Szewczak (Fig.12).

 

 

 

Fig.1. Pomieszczenie AA.40.7, wnętrze, widok od południa (Foto W. Godlewski, archiwum PCMA).

 

 

Fig. 2. Pomieszczenie AA.50.2. Klatka schodowa, widok od południa (Foto W. Godlewski, archiwum PCMA).

 

Fig. 3. Depozyt ołowianych dewocjonaliów z wnętrza Budowli Północnej. Stanowisko K.1 (Foto W. Godlewski, archiwum PCMA).

 

Fig. 4. Kolista plakietka ołowiana z tekstem w języku arabskim (nd.11.148) (Foto W. Godlewski, archiwum PCMA).

 

Fig. 5. Ołowiany krzyżyk ze sceną ukrzyżowania (nd.11.149.1) (Foto W. Godlewski, archiwum PCMA).

 

Fig. 6. Amfora z dekoracją grzebykowa na ramionach, Stanowisko K.1 (nd.11.231) (Foto W. Godlewski, archiwum PCMA).

 

Fig. 7. Brązowe małe naczynko (nd.10.056) z grobu dziecka T.462 (Foto W. Godlewski, archiwum PCMA)

 

Fig. 8. Brązowe okucia spalonej drewnianej szkatuły (nd.09.534) (Foto W. Godlewski, archiwum PCMA).

 

Fig. 9. Srebrne kolczyki (nd.00.124) Cmentarz A, grób T.196 (Foto W. Godlewski, archiwum PCMA).

 

Fig. 10. Brązowa czarka z inskrypcja w języku arabskim (nd.01.070) Cmentarz A, grób T. 352 (Foto W. Godlewski, archiwum PCMA).

 

Fig. 11. Część karty papirusowej z tekstem w języku greckim, śmietnik klasztorny – stanowisko B (nd.11.375) (Foto W. Godlewski, archiwum PCMA).

 

Fig. 12. Fragment wełnianej tkaniny, śmietnik klasztorny – stanowisko B (Nd.11.046) (Foto B. Czaja - Szewczak, archiwum PCMA).

 

Fig. 13. Zestaw pestek owoców ze śmietnika klasztornego – stanowisko B (Foto W. Godlewski, archiwum PCMA).

 

nr osoba specjalizacja afiliacja
1. prof. dr hab. Włodzimierz Godlewski archeolog, kierownik misji Instytut Archeologii UW
2. dr hab. Tomasz Derda papirolog Instytut Archeologii UW
3. dr Dorota Dzierzbicka archeolog
4. Barbara Czaja-Szewczak konserwator tkanin Muzeum Narodowe w Warszawie
5. Katarzyna Danys-Lasek archeolog, ceramolog
6. Szymon Maślak archeolog Centrum Archeologii Śródziemnomorskiej UW
7. Marzena AnnaOżarek antropolog, archeolog
8. Władysław Weker konserwator metalu Państwowe Muzeum Archeologiczne w Warszawie
9. Joanna Ciesielska studentka Instytut Archeologii UW
10. Mabruk AhmedTawfik inspektor SCA
11. Ibrahim el-Ragab inspektor SCA

wybierz opcję z menu:
misje prace doktorskie komunikaty
© 2008-2014
Stworzenie strony internetowej: grupamak.pl