Wcześniejsze

2014/2015 2013/2014 2012/2013 2011/2012 2010/2011 2009/2010 2008/2009 2007/2008 2006/2007 2005/2006

Naqlun - Naqlun - Polska Misja Archeologiczna w Naqlun

Włodzimierz Godlewski

NAQLUN 2012.
Misja archeologiczna Centrum Archeologii Śródziemnomorskiej Uniwersytetu Warszawskiego kontynuowała badania nad zespołem monastycznym w Naqlun na terenie Oazy Fajum od 29.08.2012 – 28.09.2012
Na terenie południowej części komu A, pomiędzy centralnym zespołem administracyjnym klasztoru – Eremem A ( Budowle A; AA i J) a południowym wysypiskiem śmieci klasztornych (Stanowisko B), funkcjonującym od powstania klasztoru na przełomie V i VI wieku do zniszczenia centrum administracyjnego w połowie X wieku przez intensywny pożar, przeprowadzono prace na siedmiu wybranych stanowiskach (2012.1–2012.7) w celu szerszego rozpoznania klasztornej zabudowy na tym terenie (Fig. 1).

Fig. 1. Naqlun. Kom A. Plan. (S. Maślak, archiwa PCMA)

Przeprowadzone badania na stosunkowo rozległym terytorium pozwoliło stwierdzić istnienie zabudowy o charakterze ekonomicznym na całym południowym terenie komu A. Zabudowa ta jest stosunkowo źle zachowana. Cegła ze ścian poszczególnych budowli została najprawdopodobniej użyta do budowy muru otaczającego średniowieczny zespół klasztorny zbudowany wokół kościoła Archanioła Gabriela (Deir Malak Gubrail). Odsłaniane pomieszczenia miały więc stosunkowo dobrze zachowane podłogi, zarówno zbudowane z mułu jak i żwirowo wapienne często wzmacniane podkładem z cegły, zaś ściany były czytelne jedynie w reliktach a często nawet w ich negatywach (Fig. 2).

Fig. 2. Podłoga i wapienny tynk na ścianie południowej pomieszczenia w wykopie 2012.6. (Foto W. Godlewski, archiwa PCMA)

 

Nie ulega wątpliwości, że większość badanych pomieszczeń miała charakter gospodarczy. Wskazuje na to zarówno zachowane ich wyposażenie, jak basen w wykopie 2012.3 (Fig. 3) czy mała piwnica w wykopie 2012.0 (Fig. 4), ale również narzędzia zachowane w zasypach pomieszczeń – jak masywne drewniane ubijaki (Nd.12.023; Nd.12.114-115) (Fig. 5.1-2).

Fig. 3. Basen we wnętrzu budowli w wykopie 2012.3, widok od północy. (Foto W. Godlewski, archiwa PCMA)

Fig. 4. Wnętrze małej piwniczki w wykopie 2012.0, widok od południa. X wiek. (Foto W. Godlewski, archiwa PCMA)

Fig. 5.1–2. Dwa tłuczki, Nd.12.023 i Nd.12.115, drewno, X wiek. (Foto W. Godlewski, archiwa PCMA)

Ceramika odsłonięta w czasie prac ma również charakter gospodarczy, są to głównie amfory produkowane lokalnie (LRA.7), ale również na terenie Afryki północnej i na terenie Palestyny. Stanowią one doskonałą ewidencję funkcjonowania rynku w Fajum w IX – X wieku.
Jednym z ciekawszych obiektów odsłoniętych w wykopie 2012.0 jest wielka amfora palestyńska z zachowanym na jej brzuścu tekstem arabskim stanowiącym rodzaj adresu – pewien mężczyzna, najprawdopodobniej muzułmanin, przesyła amforę z nieustaloną zawartością, mnichowi z klasztoru (Nd.12.121) (Fig. 6.1-2).

Fig. 6.1–2. Amfora z adresem w języku arabskim Nd.12.121, glina H, X wiek. (Foto W. Godlewski, archiwa PCMA)

 

Odsłonięto również obiekty ze szkła, (Fig. 7) niestety zachowane we fragmentach, jak również obiekty drewniane. Kilka odsłoniętych tekstów zapisanych na papierze, pergaminie i papirusie, niestety fragmentarycznie zachowanych, zostało zapisanych w językach koptyjskim i arabskim (Fig. 8).

Fig. 7. Dolna część naczynia dmuchanego w formie, Nd.12.149, szkło, X wiek. (Foto W. Godlewski, archiwa PCMA)

Fig. 8. Dokument koptyjski, lista wypłat pieniędzy od 2 do 40 dinarów, pergamin, X-XI wiek. (Foto W. Godlewski, archiwa PCMA)

 

Są to raczej dokumenty ekonomiczne. Ale skórzana okładka dużego kodeksu (34.0 x 23.5cm), z tłoczoną dekoracją na powierzchni oraz małymi otworami po usuniętych inkrustacjach, jest pozostałością poważnego dzieła (kodeksu), zapewne religijnego (Fig. 9).

Fig. 9. Okładka kodeksu (Nd.12.021). (Foto Ł. Krupski, archiwa PCMA)

 

W wykopie 2012.7, na północnej krawędzi śmietnika, odsłonięto małe „podziemne” pomieszczenie o powierzchni 5m.kw przekryte sklepieniem częściowo zachowanym, które dzięki zachowanym niszom, jedna z ich, północna, z dwoma bocznymi skrytkami, może być uznane za pomieszczenie o szczególnym znaczeniu, a nawet mieszkalne, ale nie mamy odsłoniętego wejścia do tej sali, która może być częścią większego założenia (Fig. 10).

Fig. 10. Pomieszczenie podziemne w wykopie 2012.7, widok od południa. (Foto W. Godlewski, archiwa PCMA)

 

Techniczne aspekty pomieszczenia: cegła oraz metoda jej użycia w konstrukcji ścian wskazują na X wiek, potwierdza to też ceramika odsłonięta w zalegającym wnętrze zasypie.
Prawdziwym zaskoczeniem było odsłonięcie w wykopie 2012.3 butli z kilkunastoma rybami świetnie zasuszonymi (Fig. 11.1-2).

Fig. 11. Rozbita butla z rybami, oraz jedna z zasuszonych ryb. (Foto W. Godlewski, archiwa PCMA

 

Te zapomniane przez właściciela, małe ryby, złowione zapewne w pobliskim kanale, przetrwały 1000 lat.

Konserwacja obiektów z metalu
Prace kontynuował Pan Władysław Weker, konserwator z Muzeum Archeologicznego w Warszawie.
Zabiegom konserwatorskim poddano obiekty wykonane z miedzi i jej stopów, srebra i żelaza (Fig. 12.1-2 i Fig. 13).

Fig. 12.1–2. Gwóźdź budowlany po konserwacji, „dekoracja” spodniej płaszczyzny łepka, Nd.93.109, żelazo, L. 21.0 cm. (Foto W. Godlewski, archiwa PCMA)

Fig. 13. Kolczyk z grobu T.099 (Nd.99.110) srebro i miedź, L. 4.0 cm, XII wiek (Foto W. Godlewski, archiwa PCMA)

Stan zachowania zabytków:
Obiekty pochodzą ze środowiska pustynnego – korozja przebiegała powoli, w warunkach niskiej wilgotności. Na niektórych konserwowanych przedmiotach widoczna była cienka warstwa tlenków powstałych w wyniku powolnego utleniania powierzchni w suchym klimacie. Niektóre zabytki zachowały się w tak dobrym stanie, że wystarczyło jedynie ich lekkie oczyszczenie i zabezpieczenie powierzchni (np. pierścień Nd 02.276). Jednak powierzchnia większości obiektów, pod wpływem procesów korozji uległa zniszczeniu lub częściowej deformacji. Najbardziej zniszczonymi obiektami żelaznymi były: żelazny gwóźdź (Nd 00.227) oraz bransoleta żelazna (Nd 00.220). W obu przypadkach nie zachował się metaliczny rdzeń a ich powierzchnia uległa znacznej deformacji.
Na kilku przedmiotach, m. in. Na gwoździu (Nd 93,109) oraz trudnym do określenia przedmiocie z brązu (Nd 09.557) zachowała się doskonale patyna ogniowa – warstwa tlenków powstająca w wysokiej temperaturze. Warstwa ta spełnia rolę ochronną i zabytki zachowały się w znacznie lepszym stanie.
W celu czyszczenia obiektów stosowano metody mechaniczne używając odpowiednie skrobaki, igły, obrotową szczoteczkę metalową oraz pędzelek szklany. Aby rozluźnić twarde produkty korozji stopów miedzi stosowano 10% roztwór wersenianu sodowego. Po usunięciu zewnętrznej warstwy produktów korozji przeprowadzono test korozji aktywnej (w wilgotnej komorze), który nie wykazał jej na żadnym obiekcie. Następnie zabytki suszono, acetonem usuwano ślady tłuszczu i brudu a następnie zabezpieczono warstwą żywicy akrylowej (paraloid B72).
Oczyszczone zabytki z miedzi i jej stopów przed zabezpieczeniem powierzchni poddano kąpieli stabilizującej w roztworze seskwiwęglanu sodu (Na2CO3 +NaHCO3).

W wyniku prac konserwatorskich w tym roku zakonserwowano ogółem 34 przedmioty metalowe w tym: 17 żelaznych, 15 wykonanych z miedzi i jej stopów oraz 2 srebrne.
Z przypadku 3 obiektów kolczyk srebrny (Nd 99.110), łańcuszek – plecionka żelazna (Nd 0064) i pręt żelazny (Nd 09.531) prace konserwatorskie powinny być kontynuowane w następnym sezonie.

Studia nad monetami (denary i dirhamy) ommayadzkimi, abbasydzkimi i fatymickimi odsłoniętymi dotychczas na terenie zabudowy klasztornej prowadziła dr Gizela Helmeckie z Muzeum Sztuki Arabskiej w Berlinie. Dzięki chemicznemu oczyszczeniu monet Pani G. Helmecke mogła precyzyjnie określić datowanie monet i miejsce ich bicia. Szczególnie istotne było precyzyjne datowanie monet i fragmentów monet odsłoniętych w 2008 roku w spalonym pomieszczeniu Budowli J. Pozwalają one przybliżyć datę wielkiego pożaru, który strawił centralną część zabudowy klasztoru ( Erem A). Dr G. Helmecke w tym zbiorze 81 monet i fragmentów monet wyodrębniła 11 złotych monet (dinarów) z epoki Tulunidów, zamówionych przez Khumarawaih (270-282 AH / 883-895 AD), syna założyciela dynastii Ahmad bin Tulun oraz przez Harun (283-292 AH / 896-904 AD), syna Khumarawaih. Dwadzieścia dwa dinary wybito za kalifatu al-Muqtadir bi-llah, który panował przez 25 lat (295-320 AH / 908-932 AD). Najpóźniejsze Abbasydzie monety w zespole zostały wybite za panowania kalifa ar-Radi bi-llah (322-329 AH / 934-940 AD) w roku 325 AH / 936-7 AD. Siedem monet zostało zidentyfikowanych jako monety
Aghlabidów, którzy zarządzali Afryką północną prawie przez sto lat do 909 roku. Sześć z nich jest zachowana fragmentarycznie, ale jedna całkowicie zachowana moneta (dirham) została wybita w roku 273 AH / 886-7 AD za panowania emira Ibrahim II al-Aghlab (261-289 AH / 874-902 AD. Kilkanaście fragmentów monet pozostało niezidentyfikowanych ze względu na fragmentaryczność ich zachowania.
Studia nad mudstoperami (zatyczkami) z Naqlun kontynuowała dr Dorota Dzierzbicka z Uniwersytetu Warszawskiego. Dokumentacja odcisków pieczęci z przedstawieniami ludzi, zwierząt i ptaków oraz odczytanie inskrypcji i monogramów na zatyczkach amfor jak również pomiary odciśniętych w dolnej części mudstopperów szyjek i ramion z imadłami amfor pozwala powiązać większość zatyczek z amforami LRA 7 i LRA 5/6 i datować je na szósty i siódmy wiek.
Dokumentacja licznego materiału ceramicznego oraz jego opracowanie spoczywało na barkach mgr Katarzyny Danys–Lasek.
 

nr osoba specjalizacja afiliacja
1. prof. dr hab. Włodzimierz Godlewski archeolog, kierownik misji Instytut Archeologii UW
2. dr Dorota Dzierzbicka archeolog Instytut Archeologii UW
3. Barbara Czaja-Szewczak konserwator tkanin Muzeum Narodowe w Warszawie
4. Katarzyna Danys-Lasek archeolog, ceramolog freelance
5. Szymon Maślak archeolog Centrum Archeologii Śródziemnomorskiej UW
6. Władysław Weker koserwator metalu Państwowe Muzeum Archeologiczne w Warszawie
7. dr Maria Mossakowska-Gaubert archeolog Ifao
8. Łukasz Krupski archeolog Instytut Archeologii UW
9. Łukasz Jarmużek archeolog Instytut Archeologii UW
10. dr Gizela Helmecke studia nad monetami Muzeum Sztuki Arabskiej w Berlinie
11. Goma Helmi Abderrahman inspektor SCA Fajum

wybierz opcję z menu:
misje prace doktorskie komunikaty
© 2008-2014
Stworzenie strony internetowej: grupamak.pl