Wcześniejsze

2014/2015 2013/2014 2012/2013 2011/2012 2010/2011 2009/2010 2008/2009 2007/2008 2006/2007 2005/2006

Marina el-Alamein - Polsko-Egipska Misja Konserwatorska w Marinie El-Alamein

Kierownik misji: prof. dr hab. inż. arch. Rafał Czerner
Instytucje uczestniczące w projekcie: Centrum Archeologii Śródziemnomorskiej Uniwersytetu Warszawskiego, Wydział Architektury Politechniki Wrocławskiej,
Supreme Council of Antiquities,
Miejsce badań i prac konserwatorskich: Marina El-Alamein, miasto i nekropola z okresu hellenistyczno-rzymskiego
Adres e-mail misji: rafal.czerner@pwr.wroc.pl

OSIEMNASTY SEZON PRAC POLSKO-EGIPSKIEJ MISJI KONSERWATORSKIEJ W MARINIE EL-ALAMEIN

W okresie od 5 do 31 maja 2013 roku, na terenie antycznego miasta, w Marinie El Alamein, osiemnasty sezon pracowała polsko-egipska misja konserwatorska.
Działalność misji objęła przede wszystkim prace badawczo-konserwatorskie w reprezentacyjnej części miasta i na nekropoli. Niestety musieliśmy ograniczyć czas trwania misji. Wciąż trwający szczególny dla Egiptu okres przemian znów zaowocował, bowiem, przez nikogo niezamierzonymi administracyjnymi utrudnieniami, powodującymi opóźnienie rozpoczęcia prac w terenie. Wszelkie problemy zostały ostatecznie pokonane zostały dzięki wielkiemu zaangażowaniu i wspaniałej postawie naszych egipskich gospodarzy, za co składamy im gorące podziękowania. W Marinie jednak pracowaliśmy krótko, z robotnikami zaś dopiero od 15 maja. Mimo tych ograniczeń większość programu zrealizowaliśmy. Z powodzeniem kontynuowaliśmy badania i konserwację rzymskich łaźni na południe od centralnego placu miasta i połączonej z nimi miejskiej bazyliki, oraz przeprowadziliśmy w znacznym zakresie zabezpieczenie reliktów mauzoleum, które stanowiło naziemną część grobowca T21 (Fig. 1). Wykonana też została konserwacja najcenniejszych zabytków malarstwa ściennego.

Rzymskie łaźnie i miejska bazylika:
Kontynuacja prac konserwatorsko-ekspozycyjnych i badawczych na południe od centralnego placu antycznego miasta, w zachowanych tam reliktach łaźni z okresu rzymskiego (Fig. 2) była priorytetem naszego programu. Łaźnie bezpośrednio sąsiadują i łączą się na wschodzie z miejską bazyliką, którą zatem również objęliśmy pracami. Teren ten był uprzednio częściowo przebadany przez archeologów Egipskich w ramach amerykańskiej misji ARCE/EAP pracującej w Marinie w sezonach 2006 i 2007 oraz w 2005 przez Polską Misję Archeologiczną kierowana przez profesora W.A. Daszewskiego. Od 2008 r. badania wraz z zabezpieczaniem kontynuuje misja konserwatorska. Skomplikowane rozwiązania techniczno budowlane łaźni stanowią interesujący temat badawczy i poważne zadanie konserwatorskie. Nadal część ich reliktów pozostaje przy tym nieeksplorowana. Każdorazowe, corocznie nowe odsłonięcie przynosi kolejne ciekawe odkrycia i zarazem zadania konserwatorskie.
Pod względem studialnym skoncentrowaliśmy się na badaniach w obrębie pomieszczeń wschodnich i sąsiedniej południowej części miejskiej bazyliki (Fig. 5 i 6), w kryptoportyku usytuowanym pod posadzką reprezentacyjnej sali (nr 8a) oraz w południowej części zespołu. Przeprowadzone studia nad rozplanowaniem, uzupełniając wyniki badań z sezonów 2009-2012, znacznie przybliżyły nas do rozpoznania układu funkcjonalnego łaźni. Pozwoliły też wyróżnić przemiany w czasie i zasięg przebudów.

W południowo-zachodniej części zespołu odsłonięte zostały bogate pozostałości interesującego pomieszczenia latryny (nr 12), częściowo eksplorowanego już w 2012 r., wyłożonego na posadzce i dolnych partiach ścian dużymi płytami popielatego marmuru (Fig. 4 i 7). Latryna zachowała relikty wszystkich elementów funkcjonalnych, starannie i partiami elegancko wykonanych. Znalezione też zostały resztki polichromowanych tynków górnych połaci ścian.
Relikty latryny stanowią najciekawsze odkrycie tego sezonu. Przeprowadzone w niej zostały badania archeologiczne i architektoniczne oraz prace konserwatorskie. Znalezione w górnej warstwie fragmenty różnej grubości płytek marmurowych pochodzących ze ścian, podłogi, siedzisk i biegnącego przed nimi kanalika, posłużyły później do rekonstrukcji wyglądu latryny. W zasypie kanału latryny odkryto m.in. kilka fragmentów szkła okiennego oraz dwa bębny zwalonej kolumny i pseudo-koryncki kapitel typu „Marina”. Niewyjaśnione na razie pozostaje jego pochodzenie. Kanał widoczny z trzech stron, z czwartej, wschodniej biegnie pod podłogą. Z tej strony znajdowało się wejście do pomieszczenia. Po stronie północnej odsłonięto nad dnem kanału dwa otwory w ścianie: doprowadzający wodę i odprowadzający nieczystości. Widoczne są w ścianach powyżej kanału gniazda mocowania drewnianych belek siedzisk. Oprócz ceramiki i szkła oraz detali architektonicznych, w górnej warstwie zasypu znaleziono niewielki damski lub dziecięcy, brązowy pierścionek z inskrypcją oraz drugi z gemmą.
Miejska bazylika (nr 19) została odkryta przez Polską Misję Archeologiczną w 2005 r., z pozostawieniem nieprzebadanego południowo-wschodniego narożnika. W bieżącym sezonie dopełniono badań (Fig. 6), które dały też możliwość przeprowadzenia prac konserwatorskich. Pod warstwą bloków kamiennych odkryto fragmenty malowanych tynków, marmurowych płytek, zwierzęcych kości i ceramiki. W narożniku południowo-wschodnim częściowo zachowały się ceramiczne rury wodne przymocowane do ściany zaprawą. Odprowadzały one wodę z dachu kanałem do cysterny pod posadzką w południowej części bazyliki. W narożniku południowo-zachodnim jest studnia z cembrowiną prowadząca do cysterny (odsłonięta w 2005r.).
Z bazyliką od południa sąsiaduje niewielkie pomieszczenie nr 9 (Fig. 6). Było ono westybulem, przez który jedno z wejść wiodło wprost z ulicy do kompleksu łaźni. Z zewnątrz prawdopodobnie wchodziło się do pomieszczenia po stopniach, podobnie jak do bazyliki. Podłoga była wyłożona płytkami marmurowymi o nieregularnej wielkości. Pod ścianą północną widoczny jest pas mozaiki z kostek kamiennych. Nad podłogą zachowały się tynki koloru białego i czarnego. Podczas czyszczenia podłogi znaleziono m.in. fragmenty naczyń glinianych i szklanych, a także fragment dna lampki glinianej z inskrypcją.

Prace konserwatorskie w łaźniach i miejskiej bazylice:
W najciekawszym pod względem badawczym, pomieszczeniu latryny (nr 12) przeprowadzone też zostały różnorodne prace zabezpieczające (Fig. 3, 4 i 7). Oprócz budowlanych były to działania ściśle konserwatorskie, najczęściej o niewielkiej skali, natomiast skomplikowane. Wyjątkowo dobrze zachowany bogaty wystrój – marmurowe płytowanie, rynienka obiegająca od przodu siedziska i marmurowa wykładzina stopnia przed nimi, stanowią ciekawe elementy ekspozycyjne. Wymagały jednak zabezpieczenia i po części rekonstrukcji-anastylozy z odspojonych fragmentów, licznie odnalezionych podczas eksploracji.
We części zespołu łaźni i miejskiej bazyliki zostały zabezpieczone relikty kilku murów. Wymienione zostały zerodowane bloki i ściany nadbudowane o jedną do dwóch warstw (Fig. 5 i 6). Szczególny problem konserwatorski stanowił relikt muru ponad wtórnie w nim przekutym zejściem do kryptoportyku. Przy rekonstrukcji odtworzony został wizualny efekt niepodpartego niczym muru nadwieszonego ponad przejściem. Równocześnie został on jednak naprawdę podparty, ukrytym w grubości ściany, nowym nadprożem.
Uzupełniającym zadaniem jest bieżąca konserwacja i utrzymanie obiektów, w których prace konserwatorskie prowadzone były wiele lat temu, a które w wyniku oddziaływania niekorzystnych warunków atmosferycznych zaczęły ulegać ponownej erozji. Jej zapobieganie wymaga prowadzenia ciągłej uzupełniającej konserwacji. Szczególnie podatne na tego rodzaju niszczenie są odbudowane metodą anastylozy kolumny. Ich trzony dla zabezpieczenia pokrywamy odpowiednio dobranym słabym tynkiem. W bieżącym sezonie uczyniliśmy tak z kolumnami w południowej części miejskiej bazyliki i w perystylowym dziedzińcu łaźni (Fig. 3 i 4).

Zabezpieczenie reliktów mauzoleum T21:
Drugim głównym zadaniem było w tym sezonie zabezpieczenie reliktów naziemnej części grobowca T21. To grobowe mauzoleum, wprowadzające do rozległego hypogeum, było jedną z najbardziej reprezentacyjnych budowli na nekropoli. Jej badania archeologiczne rozpoczęła w 2004 r. Polska Misja Archeologiczna. Relikty zaczęły ostatnio erodować i konieczne stało się podjęcie działań konserwatorsko zabezpieczających (Fig. 8 i 9). W większości pomieszczeń wymieniono zerodowane kamienie z górnej zachowanej warstwy ścian oraz nadbudowano je o kolejną warstwę wykorzystując bloki kamienne, zdeponowane podczas wykopalisk obok grobowca. W ścianie frontowej zrekonstruowano ościeża wejść, w tym dwa bębny półkolumn po bokach wejścia głównego. Osadzono je na oryginalnych bazach zachowanych in situ. Uzupełniono fragment stylobatu we wschodniej części portyku.

Konserwacja zabytków malarstwa ściennego:
W bieżącym sezonie podjęta została również konserwacja reliktów malarstwa ściennego. Niektóre zabytki tego rodzaju, wcześniej poddane konserwacji, były do roku 2011 przechowywane przez kilka lat w zamkniętym magazynie, bez możliwości bieżącej kontroli stanu zachowania. Po uzyskaniu do nich dostępu okazało się, że wymagają dalszej konserwacji. Poddano jej najcenniejsze z nich, najpilniej wymagające interwencji. Wśród nich są fragmenty malarstwa: z przedstawieniem Heliosa, Harpokratesa i Sarapisa (pochodzące z niszy w domu H10) (Fig. 10), z przedstawieniem Herona (z H10), przedstawieniem kobiety w koronie nautycznej (z domu H10”E”) i malowany trzon kolumny (z domu H21c).


Grażyna Bąkowska-Czerner
Rafał Czerner

Ilustracje:

Fig. 1. Plan stanowiska w Marinie El Alamein z zaznaczeniem: łaźni (term) południowych (nr 4) wraz z miejską bazyliką przy centralnym placu oraz mauzoleum grobowca T21 (według planu Polskiej Misji Archeologicznej)

Fig. 2. Plan reliktów łaźni południowych z zaznaczeniem zasięgu prac konserwatorskich w sezonie 2013 (rys. Aleksandra Brzozowska, Rafał Czerner, Anna Kubicka, Małgorzata Krawczyk-Szczerbińska i Karolina Majdzik)

Fig. 3. Łaźnie południowe widok ogólny (latryna 12 i dziedziniec 4) przed badaniami i konserwacją (fot. Rafał Czerner)

Fig. 4. Łaźnie południowe widok ogólny (latryna 12 i dziedziniec 4) po konserwacji (fot. Rafał Czerner)

Fig. 5. Łaźnie południowe. Pomieszczenie nr 9 i południowa część miejskiej bazyliki przed  badaniami i konserwacją (fot. Rafał Czerner)

Fig. 6. Łaźnie południowe. Pomieszczenie nr 9 i południowa część miejskiej bazyliki po odsłonięciu i konserwacji (fot. Rafał Czerner)

Fig. 7. Łaźnie południowe. Pomieszczenie latryny (nr 12) po odsłonięciu i konserwacji (fot. Rafał Czerner)

Fig. 8. Mauzoleum T21 przed konserwacją (fot. Rafał Czerner)

Fig. 9. Mauzoleum T21 po konserwacji (fot. Rafał Czerner)

Fig. 10. Przedstawienie Heliosa, Harpokratesa i Sarapisa przed i po konserwacji (fot. Marlena Koczorowska)

nr osoba specjalizacja afiliacja
1. prof. dr hab. Rafał Czerner architekt Politechnika Wrocławska. Wydział Architektury. Instytut Historii Architektury, Sztuki i Techniki
2. mgr inż. Wiesław Grzegorek architekt i konstruktor freelance
3. dr Grażyna Bąkowska-Czerner archeolog Uniwersytet Jagielloński
4. dr Grzegorz Majcherek archeolog PCMA UW
5. Walter Wójtowicz archeolog freelance
6. Wojciech Osiak konserwator kamienia i rzeźby freelance
7. Marlena Koczorowska konserwatorka malarstwa ściennego freelance
8. Agnieszka Dzwonek-Kozieł dokumentalistka freelance
9. Karolina Majdzik architekt doktorantka - Politechnika Wrocławska. Wydział Architektury
10. Anna Kubicka studentka architektury Politechnika Wrocławska. Wydział Architektury
11. dr Khaled Abul-Hamd dyrektor Mariny El-Alamein SCA
12. Nama Sanad Yakoub vice dyrektor Mariny El-Alamein SCA
13. Medhat Saleh Kamal Yousif inspektor SCA

wybierz opcję z menu:
misje prace doktorskie komunikaty
© 2008-2014
Stworzenie strony internetowej: grupamak.pl