Wcześniejsze

2014/2015 2013/2014 2012/2013 2011/2012 2010/2011 2009/2010 2008/2009 2007/2008 2006/2007 2005/2006

III i V katarakta Nilu; rejon Górnej Atbary - Archeologiczna misja ratownicza na III i V katarakcie Nilowej oraz w rejonie Górnej Atbary

Kierownik misji: dr Bogdan Żurawski
Instytucje uczestniczące w projekcie: Centrum Archeologii Śródziemnomorskiej UW, Zakład Archeologii Architektury Instytutu Archeologii Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu, Zakład Kultur Afryki Instytutu Kultur Śródziemnomorskich i Orientalnych PAN.
Okres prac badawczych: 10 stycznia–3 luty 2013 r.
Badania pomiarowe i architektoniczne twierdz w rejonie III katarakty oraz w rejonie basenu Dongoli odbyły się w ramach misji archeologicznej kierowanej przez dr Bogdana Żurawskiego.

Twierdze Makurii - badania architektoniczno-pomiarowe twierdz w rejonie III katarakty i basenu Dongoli

Badania twierdzy Shofein
 Zbliżone do prostokąta o proporcjach 1:2 kamienne ogrodzenie twierdzy zbudowano na stromym i skalistym zboczu w pobliżu zwężonego odcinka rzeki, na osi północ-południe. Terasowato opadający teren w kierunku rzeki w wielu miejscach poprzecinany jest stromo opadającymi odcinkami, pokrytymi czarnymi bazaltowymi skałami (Fig. 1).

Fig. 1.Topografia twierdzy Shofein

 

Twierdza Shofein jest jedną z najmniejszych budowli tego typu wzdłuż całego pasu nadbrzeżnego, ciągnącego się od III do V katarakty (Fig. 2).

Fig. 2. Twierdza Shofein, widok ogólny

 

W narożnikach wzmocniona masywnymi, owalnymi basztami, zaopatrzona jest w jedną główną bramę chronioną przedbramiem w formie litery L. Drugie wejście do twierdzy znajdowało się w krótszej ścianie szczytowej od strony rzeki. Mur o grubości od 2,4 m do 3,3 m, wysokości około 7 m, wzniesiono z dzikich lub częściowo obrobionych kamieni, zazwyczaj podłużnych o długości do około 70 cm., w układzie opus emplctum. Dobierano je starannie i układano tak, aby zachować gładką powierzchnię lica. Wątek jest nieregularny, ale z wyraźną tendencją do warstwowości – miejscami wręcz można mówić o układzie horyzontalnym rzędowym. Większe kamienie układano ciasno, a powstałe między nimi luki wypełniano mniejszymi kamykami i fragmentami ceramiki. Rdzeń muru wypełniono mniej starannie ułożonymi kamieniami, łączonymi obfitą ilością zaprawy mułowej. Całą twierdzę wzniesiono w jednakowej technice, lecz w wielu etapach. Etapy te (wydzielono ponad 20 odcinków murów) odpowiadają jednemu procesowi budowlanemu.
Mury warowni posadowiono bezpośrednio na skale, która opada uskokami w kierunku południowym. Niewykluczone, że miejscami skałę skuwano pod posadowienie murów.
 Charakterystyczna szyja bramna w kształcie litery L wykonana jest z trzech lub czterech odcinków murów. Węgary czytelne przy wejściu do szyi bramnej nie są przewiązane z murem, ale dostawione z obu stron wejścia - jeden do lica kurtyny wschodniej, drugi do zakończenia muru szyi bramnej. W kontekście bramy głownej stwierdzono dwa ciekawe elementy. Pierwszym jest widoczny po prawej stronie wejścia, od strony dziedzińca, regularne zagłębienie do osadzenia belki. Natomiast po lewej stronie wejścia, tuż przed północnym węgarem w przyziemiu znajduje się duży kamień na którym oparto podstawę kurtyny. Na licu kamienia zachowały się wyryte, mocno zniszczone, przedstawienia zwierząt i postaci ludzkich (Fig. 3)

Fig. 3. Twierdza Shofein, kamień z rytami

 

Kurtyny wznoszono krótkimi odcinkami, co mogło być podyktowane schodkowym ukształtowaniem stromego stoku (Fig. 4).

Fig. 4. Twierdza Shofein, analiza architektoniczna

 

Wydzielono nieco ponad 20 odcinków murów. Bliższe oględziny styków wykazały, że w kilku przypadkach szew rozwarstwiający mur pojawia się dopiero od pewnej wysokości powyżej poziomu gruntu. Baszta południowo-zachodnia jest przewiązana z odcinkami murów obwodowych. Baszta północno-wschodnia jest dostawiona, natomiast pozostałe dwie są w dolnych partiach przewiązane, a w górnych dostawione do muru obronnego. Odcinek muru południowego - od strony rzeki – zbudowany został z dwóch części. Obie baszty narożne były przwiązane z odcinkiem kurtyny wschodniej i fragmentem kurtyny zachodniej. W zachodnim odcinku tego muru znajdowała się furta, po której pozostał wyłom z licowanym zachodnim ościeżem. Po obu stronach tego przejścia zachowały się prostokątne gniazda, może po elementach drewnianego nadproża(?). Kurtyna zachodnia jest mocno zniszczona (po środku) reszta muru jest czytelna. Jej lico wewnętrzne jest mocno naruszone, ale od strony dziedzińca, zachowały się ślady po wnęce ciągnącej się na całej długości muru. Baszta północno-wschodnia - jest przewiązaną z kurtyną.
 Poza opisanym obwodem do dziś zachowały się wyraźnie dwie struktury świadczące o kilku fazach budowlanych. Do baszty narożnej dobudowano przyporę, która styka się z południowym licem baszty (Fig. 5).

Fig. 5. Twierdza Shofein, przypora

 

Drugi odcinek muru został dostawiony do pierwszego, jest on jednak mocno zniszczony, bez czytelnych lic i krawędzi. Natomiast po prawej stronie od wejścia, w odległości około 2.5–3 m od niego, zachowały się ruiny niewielkiej budowli kamiennej, wzniesionej w tej samej technice co mury całej twierdzy. Nie jest znana jej ostateczna forma, ani funkcja. Pierwotna funkcja dwóch odcinków murów wyprowadzonych w kierunku Nilu nie jest jasna. Nie natrafiono na pozostałości równoległej kurtyny. Mur ów mógł przegradzać trakt, strzeżony i kontrolowany z twierdzy. Z funkcją tą mogła się łączyć południowa furta oraz słabo zachowany czworoboczny budynek posadowiony na skale przed kurtyną południową.
 Założenie obronne w Shofein jest jednorodne stylistycznie i zbudowane według jednej koncepcji. Jedynie mur południowy, odchodzący w kierunku Nilu, mógł zostać dostawiony wtórnie, ale nie ma na to dowodów i nie można wykluczyć jego współczesności z resztą warowni. Ceramika zebrana do tej pory z powierzchni w całości datowana była głównie na okres późnochrześcijański, niewiele było fragmentów z okresu wczesnochrześcijańskiego. Ostatnie badania przyniosły jednak nowe źródła. Analiza ceramiki zebranej z powierzchni, oraz fragmentów wydobytych z zaprawy wiążącej kamienie we wnętrzu muru wykazała, że najstarsze pochodzą z wczesnych faz wczesnego średniowiecza.

Badania twierdzy Marakul

Twierdza w Marakul ma analogiczne położenie do warowni w Shofein. Oba założenia oddalone są od siebie około 10 km. Mur obwodowy jest trapezowaty z półokrągłymi basztami w narożnikach i dodatkową, kwadratową przyporą (Fig. 6).


 

Fig. 6. Twierdza Marakul, topografia

 

Do twierdzy prowadziły trzy wejścia. Wydaje się, że początkowo była jedna brama główna znajdująca się w kurtynie północnej zabezpieczona klasycznym przedbramiem w kształcie litery L. Bramę "boczną" stwierdzono w kurtynie południowej - od strony rzeki. Obecnie zachowała się tylko jedna z jej krawędzi. Trzecie wejście w kurtynie zachodniej, pierwotnie proste, w późniejszym okresie zabezpieczono szyją bramną dostawioną do bastionu. Kamienne kurtyny warowni posadowiono na skalistym podłożu. Mur z miejscowego piaskowca miał grubość od 2 do 3 m i wysokość dochodzącą do 5–6 m. Zbudowano je ze średniej wielkości głazów. Miejscami mury zachowały się do poziomu chodników obrońców wraz z kamiennymi przedpiersiami. Chodniki na murach, oraz tarasy na basztach wyłożone były cegłą mułową. Nie stwierdzono wewnątrz twierdzy wyraźnych śladów zabudowy mieszkalnej, chociaż w trakcie badań powierzchniowych odkryto pozostałości kilku kamiennych fundamentów (Fig. 7).

Fig. 7. Twierdza Marakul, widok ogólny

 

W wyniku badań architektonicznych wydzielono kilka etapów budowy murów, z których część może mieć charakter faz chronologicznych (Fig. 8).

Fig. 8. Twierdza Marakul, analiza architektoniczna

 

Kurtyna zachodnia, północna i wschodnia, wraz z półcylindrycznymi basztami i bramą północną, powstały bez wątpienia w wyniku jednego procesu budowlanego (fazy). Brama północna, baszta północno-wschodnia, zachodnia (osiowa) i południowo-zachodnia są przewiązane z murem obwodowym. W przypadku baszty północno-zachodniej sytuacje nie jest do końca jasna. Podobną sytuację stwierdzono w kontekście kwadratowej przypory przy kurtynie wschodniej. Przypora, posadowiona na występie skalnym, jest częściowo przewiązana z kurtyną (styk południowy na wysokości ganku), częściowo do niej przylega (styk południowy w dolnej części i północny w całości). Mur południowy twierdzy został dostawiony na styk do kurtyny zachodniej. Nietypową formę ma rejon baszty południowo-wschodniej. Mury kurtynowe są tu zakończone licami – ściana wschodnia prosto, a południowa wykręca pod katem prostym ku Nilowi. W przerwie między tymi murami znajduje się (nieprzewiązana) półcylindryczna, otwarta od strony dziedzińca baszta. Wraz z jej wykonaniem obudowano i przedłużono nieco zakończenie wschodniego muru obronnego. Być może jej niezwykła forma wynika z podłoża, na którym powstała - kurtyny wzniesiono na skalistym podłożu, podczas gdy basztę wymurowano na płaskim terenie, częściowo poza skalnym podłożem Sytuację taką można tłumaczyć również zmianą pierwotnej koncepcji budowlanej: podczas wykańczania kurtyny wschodniej i południowej planowano w tym miejscu większą budowlę (basztę), której jednak z nieznanych powodów niezrealizowano, a w przygotowaną przerwę wstawiono natomiast mniejszą basztę. Z kolejną fazą budowy warowni łączyć można zachodni budynek bramny, który jest mniej starannie dostawiony do baszty i muru. Nie można wykluczyć, że z budową tej bramy łączy się zamurowanie (blokaż) przejazdu bramnego w północnym budynku wjazdowym. Wszystkie baszty narożne wzniesiono stosując te same techniki jak w twierdzach w rejonie IV katarakty. Jądro muru wzniesiono z cegieł mułowych uzupełnionych kamieniami, zewnętrzne licowanie wykonano z nieobrabianych kamieni.
Budynek bramny (brama główna) chroniący wejście przebite w kurtynie północnej jest solidnie wykonaną strukturą z kamiennym licem i wnętrzem z kamieni i cegieł mułowych zalanych zaprawą mułową. Mur szyi bramnej jest z przewiązany z murem obwodowym. Jest to więc rodzaj "wieży-barbakanu" ze stanowiskiem strzelniczym. Od wschodu szyję bramną zamykał odcinek muru dostawiony do lica kurtyny (blokaż). Z pewnością korona muru budynku była zadaszona, dwukondygnacyjna. Drugie wejście do twierdzy, przebite w kurtynie zachodniej, istniało od samego początku. Znajdowało się tuż przy bastionie, który wzniesiono mniej więcej po środku tej ściany. Początkowo nie było dodatkowo chronione, należało do typowych wejście bocznych. W późniejszym okresie do baszty dostawiono solidny wysoki mur w kształcie litery L. Na koronie muru kurtyny zachodniej - ze schodami i bastionem – w pobliżu narożnika północno-zachodniego stwierdzono prostokątne puste przestrzenie, mniej więcej kwadratowe w rzucie o wymiarach 0.50 x 0.50 i głębokości dochodzącej do 1.5 m. Identyczne otwory zauważono również na koronie muru twierdzy Shofein, po obu stronach bramy głównej.
Komunikację między dziedzińcem twierdzy, a gankami obrońców zapewniały schody (Fig. 9).

Fig. 9. Twierdza Marakul, schody

 

W sumie w twierdzy stwierdzono dwa przykłady zachowanych do dziś schodów. Pierwsze zachowały się w kurtynie zachodniej: na wysokości środkowej baszty, drugie w kurtynie północnej: na wysokości bramy. Schody z poziomu dziedzińca prowadziły do intencjonalnie wymurowanej wnęki w grubości kurtyny zachodniej. We wnęce tej zachowały się kolejne schody, tym razem wyraźnie czytelne w strukturze muru, prowadzące na koronę baszty.

Badania twierdzy Bachit
 Twierdza leży około 10 km na południe od ez-Zuma i 15 km od ed-Deiga. Twierdza powstała w pobliżu urodzajnego terenu ziemi uprawnej leżącej po obu stronach rzeki. Jest przykładem przemyślanego wykorzystania naturalnych uwarunkowań terenu (Fig. 10).

Fig. 10. Twierdza Bachit, topografia

 

Mury warowni wzniesiono przy użyciu ciemnego wulkanicznego kamienia układanego w wątku dzikim oraz z cegły mułowej z dużą domieszką siekanej trawy (Fig. 11–13).

Fig. 11. Twierdza Bachit

Fig. 12. Twierdza Bachit

Fig. 13. Twierdza Bachit

 

Mury z cegły wzmacniają dodatkowo regularne poziome pasy z kamieni. Mur fortyfikacji o grubości około 3 m po południowej stronie i około 5 m po zachodniej posadowiono bezpośrednio na skale. Elementem charakterystycznym są wydłużone zaokrąglone wieże łupinowe i baszty (Fig. 14).

Fig. 14. Twierdza Bachit, baszty

 

Jedynym budynkiem zachowanym we wnętrzu założenia jest kościół. Jego ściany wzniesiono z cegieł mułowych, kamieni łamanych i czerwonej cegły. Z czterech murów obwodowych do dziś zachowały się trzy - południowy, zachodni i północny, czwarty prawdopodobnie znajdował się również od strony Nilu. Charakterystycznym elementem twierdzy są wąskie furty podobne do bocznych wejść. Stan zachowania twierdzy jest bardzo zły. Mury są niemal całkowicie zniszczone. Dotyczy to zwłaszcza części zachodniej i północnej - kamienna licówka, która zapewne początkowo znajdowała się na większej części obiektu - odpadła lub co bardziej prawdopodobne - została rozebrana. Pozostały więc mocno zniszczone, rozmyte przez wiatr i deszcze - mury wykonane z cegły mułowej. Zaobserwowano także kilka innych elementów, które udzielają wskazówek, co do sposobu budowy murów. Na kilku pozbawionych pierwotnego kamiennego lica basztach od północy zanotowano, że przebieg procesu budowlanego wyglądał następująco: najpierw (być może na głębszym fundamencie) usypywano i ubijano warstwę gliny/mułu o czytelnej grubości około 30-40 cm. Na tak przygotowaną platformę usypywano i układano cienką warstwę kamieni, a następnie wznoszono właściwy mur. W przypadku czwartej od zachodu baszty przy kurtynie południowej, która została wzniesiona na podchodzącej pod kurtynę rozpadlinie, dla jej stabilizacji wzniesiono wysoki czworoboczny cokół, na którym zbudowano półcylindryczną budowlę. W przypadku baszty północno-wschodniej i kilku pozbawionych kamiennego lica baszt przy kurtynie południowej odnotowano otwory maculcowe. Zaobserwowane relikty licowych kamieni w przyziemiu negują opcję by baszty te były w pełni mułowe. Obecność otworów pod rusztowania pod płaszczem licowym nie wydaje się jednak przekonująca. Mało prawdopodobne jest, aby najpierw wzniesiono mułowy rdzeń, a dopiero potem kamienne lico, choć takiej możliwości nie można całkowicie odrzucić. Niewykluczone, że baszty te posiadały pierwotnie lica tylko do pewnej wysokości, lub, że płaszcz kamienny w tej partii założenia został dodany później.
Do kurtyny południowej, zachodniej i północnej dostawiono lub przewiązano z nią w sumie 16 baszt.
 Analizując sposób budowy, wykorzystane techniki i materiały budowlane widać wyraźnie, że mury kurtyny zewnętrznej wykonane zostały z różnych materiałów i z różną starannością (Fig. 15).

Fig. 15. Twierdza Bachit, analiza architektoniczna

 

Na podstawie analizy odcinków murów stwierdzono, że widoczne między nimi wyraźne różnice mogą być związane z rozciągniętą chronologicznie budową twierdzy.
Najlepiej zbudowane są mury od strony najłatwiej dostępnej, a od kierunków bronionych jarami i rozpadlinami solidność konstrukcji spada. Od strony Nilu, gdzie znajduje się urwisko, mur się nie zachował, ale resztki przy baszcie północno-wschodniej świadczą o tym, że w jakiejś formie musiał istnieć.
Wstępne datowanie fragmentów naczyń wydobytych z jądra muru wyklucza hipotezę, iż twierdza powstała w okresie postmeroickim/przedchrześcijańskim - wszystkie fragmenty datowane są na okres wczesnochrześcijański (VI–VII w.).

Badania twierdzy Deiga
 Potężna kamienna budowla położona w południowo-zachodniej części wioski el-Araak pierwotnie górowała nad brzegiem rzeki, która dziś przepływa w odległości około kilometra od murów fortyfikacji (Fig. 16).

Fig. 16. Twierdza Deiga, topografia

 

Prawdopodobnie niektóre zniszczenia dolnych partii murów spowodowały okresowe, intensywne wylewy rzeki. Twierdza strzegła najbardziej strategicznego punktu w południowej części rejonu Dar Dongola, nie tylko wyznaczała, ale i kontrolowała naturalną granicę pomiędzy Dar Dongola i Dar Shaikiyia. Kurtyny o grubości około 5 m wzniesiono z kamieni łamanych łączonych zaprawą mułową. Podobnie jak w Bahit stwierdzono 8 furt o szerokości od 1 do 4 m. Trzy spośród nich zlokalizowane były w zachodniej ścianie, od strony pustyni. Zaopatrzone były w drzwi, o czym świadczą zachowane węgary, albo były blokowane kamieniami lub drewnianymi kłodami. Tylko jeden otwór drzwiowy łączył zamek górny z dolnym dziedzińcem; był on wyraźnie szerszy od pozostałych (około 4 m). Jeden z otworów drzwiowych w zachodniej kurtynie znajdował się w pobliżu kościoła, naprzeciw wejścia do zamku. Jedynie furta w północno-wschodnim odcinku kurtyny chroniona była dodatkowym półokrągłym przedbramiem z kamieni łamanych. Wąskie przejście o szerokości około 1 m zarejestrowano również w dolnym dziedzińcu, w pobliżu zachodniego narożnika.
 Twierdzę wzniesiono na skalnej terasie złożonej z formacji ciemnych, bazaltowych skał oraz piaskowców. Kamienie wiązano zaprawą, w której do dziś widoczne są fragmenty naczyń ceramicznych. Twierdza ma rzadko spotykaną formę, która jest efektem dostosowania układu murów do topografii terenu. Forma budowli przypomina spłaszczony rąb - zbliżony do trójkąta. Charakterystyczną cechą budowli jest również jej dwuczłonowość: można wyróżnić cytadelę oraz dobudowane w późniejszym okresie podgrodzie (przedzamcze), przylegający do twierdzy od południa (Fig. 17).

Fig. 17. Twierdza Deiga, analiza architektoniczna

 

Drugim elementem charakteryzującym twierdzę jest wspomniana już duża ilość wejść prowadzących do wnętrza budowli. Dziedziniec jest poprzecinany stromymi wyniosłościami skalnymi. Największa z nich mogła służyć jako platforma na której wzniesiono być może kościół. Nie zachowały się do dziś jednak żadne ślady takiej zabudowy, ale na powierzchni dziedzińca widać nie tyko cegły wypalone, ale również elementy meroickich zdobionych bębnów i kapiteli kolumn, pochodzących z bliżej nieznanej świątyni. Obok dużej ilości przebitych przejść elementem charakterystycznym są baszty. W sumie mury wzmocniono pięcioma basztami i jedną szyją bramną chroniącą wejście przebite w kurtynie północnej. Baszty wzniesione po zachodniej stronie są przewiązane z murami kurtyny, podobnie jak wszystkie narożne baszty. Mury dostawione do głównego członu twierdzy po południowej, wschodniej i zachodniej stronie wyznaczają drugi człon założenia obronnego. Z pewnością ta część twierdzy powstała w późniejszym okresie. Trudno jednak określić chronologicznie fazy czy etapy ich powstawania. Przedzamcze po północnej stronie ograniczają dwa odcinki murów ułożone prostopadle do kurtyny wschodniej i zachodniej "cytadeli" (pierwszego członu twierdzy). Zostały one dostawione do bastionów. Podczas tegorocznych badań stwierdzono, że odcinki murów przedzamcza praktycznie nie zachowały się do naszych czasów. W murze zachodnim znajdowało się prawdopodobnie jedyne wejście prowadzące do wnętrza tej części założenia obronnego.
Interesujące okazały się obserwacje masywnej baszty przy wschodniej kurtynie, położonej na południe od szyi bramnej. Baszta jest przewiązana z murem obwodowym. Od wewnętrznej strony w grubości muru stwierdzono intencjonalną wnękę, która pełniła podobną funkcję jak dwie wnęki odkryte w twierdzy Marakul. W tym miejscu znajdowały się schody prowadzące na koronę muru.
Wstępna analiza fragmentów naczyń wydobytych z jądra muru świadczy, podobnie jak w twierdzach wyżej opisanych, że wszystkie pochodzą z wczesnych faz średniowiecza (VI–VII w.) i datowane są na najstarsze fazy okresu chrześcijańskiego w Nubii.
 

 

nr osoba specjalizacja afiliacja
1. dr Bogdan Żurawski archeolog, kierownik misji IKŚiO, PAN Warszawa
2. Roman Łopaciuk geodeta freelance
3. Aneta Cedro ceramolog Instytut Archeologii UMK w Toruniu
4. Bogusz Wasik archeolog Instytut Archeologii UMK w Toruniu
5. dr hab. Marcin Wiewióra archeolog Instytut Archeologii UMK w Toruniu

wybierz opcję z menu:
misje prace doktorskie komunikaty
© 2008-2014
Stworzenie strony internetowej: grupamak.pl