Wcześniejsze

2014/2015 2013/2014 2012/2013 2011/2012 2010/2011 2009/2010 2008/2009 2007/2008 2006/2007 2005/2006

Banganarti i Selib - Banganarti i Selib

Bogdan Żurawski

Sprawozdanie z prac misji Banganarti & Selib w sezonie 2013.

Badania misji B&S w sezonie 2013 (od 27 grudnia 2012 roku do 10 marca 2013) sfinansowane zostały przez Centrum Archeologii Śródziemnomorskiej UW. Końcowy sukces badań wykopaliskowych i prac konserwatorskich możliwy był dzięki ofiarnej pracy wszystkich uczestników.

Program prac misji B&S w sezonie 2013 - wskutek różnych perturbacji etnicznych i politycznych w Sudanie modyfikowany już po rozpoczęciu prac - zakładał realizację następujących zamierzeń:
- rekonesans archeologiczny połączony z badaniami powierzchniowymi, pomiarami tachymetrycznymi, aerofotografią i badaniami ceramologicznymi w rejonach przewidzianych do zalania przez tamy w Szereik (V katarakta), Kadżbar (III katarakta) oraz w rejonie Górnej Atbary.
- wykopaliska w rejonie murów zewnętrznych i w dzielnicy południowo-zachodniej w Banganarti
- wykopaliska w tzw. dużym peribolosie w Selib (ze specjalnym naciskiem na eksplorację najwcześniejszego kościoła)
- wykopaliska w osadzie meroickiej w Selib (stan. Selib 2)
- prace konserwatorskie i rekonstrukcyjne w górnym kościele (Rafaelion) w Banganarti.
- badania geofizyczne na stan. Selib 2 oraz w Sonijat
- pomiary tachymetryczne i badania ceramologiczne w twierdzach średniowiecznych w Bachit, Deiga i Abkur

Prace ratownicze
Pierwsi uczestnicy prac ratowniczych przylecieli do Sudanu 27 grudnia. Po rejestracji w Chartumie samochodu misji i wypożyczeniu drugiego na miejscu, misja wyruszyła w rejon III katarakty. Wbrew obawom, do których upoważniały wydarzenia w Kadżbar w roku 2007, przez cały czas pobytu w rejonie III katarakty nie spotkaliśmy się z jakąkolwiek wrogą reakcją ze strony miejscowej ludności, na ogół niechętnej budowie tamy. W czasie czterech wizyt w rejonie III katarakty w 2013 przeprowadzono pierwszy etap badań architektonicznych twierdz w Szofein (Fig. 1) i Marakul (Fig. 2). Po wykonaniu pomiarów tachymetrycznych, zdjęć lotniczych i dokumentacji opisowej pobrano próbki ceramiki z fazy budowy, które posłużyły do określenia przybliżonej daty powstania obu twierdz. Obie warownie, zaliczające się do najlepiej zachowanych obiektów tego typu w Sudanie, należy datować najwcześniej na koniec szóstego/początek siódmego wieku n.e. Wcześniejszą datę (w wypadku Szofein) wykluczają cztery gniazda pozostałe po zamocowaniu trebuszy zachowane we wschodniej kurtynie muru obronnego (po obu stronach bramy). Interesującym śladem zastosowanej tu techniki budowlanej są maculnice pozostałe po rusztowaniach sztandarowych (maculcowo-stojakowych).

Fig. 1. Od lewej: twierdza w Szofein, widok z lotu ptaka, wertykalne zdjęcie wykonane z kamery podwieszonej do latawca, 3 styczeń 2013 (foto. Bogdan Żurawski); plan tachymetryczny twierdzy w Szofein (opr. Roman Łopaciuk); ryt z lwami z wnętrza twierdzy (foto. Paulina Ternedy)


Fig. 2. Od lewej: twierdza w Marakul, widok z lotu ptaka, 3 styczeń 2013 (foto. Bogdan Żurawski); plan tachymetryczny twierdzy i jej otoczenia (opr. Roman Łopaciuk)

Nieco inny przebieg miał rekonesans w regionie V katarakty Nilowej. Misji udało się wprawdzie zrealizować podstawowe założenia badawcze niemniej jednak nasilający się spór między władzą centralną a społecznością lokalną, którego osią jest spór o zasadność budowy tamy w Szereik, skutecznie uniemożliwił realizacje szerszego programu badań (nie udało się m.in. wykonać pomiarów tachymetrycznych). Wykonano natomiast dokumentację aerofotograficzną i opisową oraz - częściowo - badania ceramologiczne czterech obiektów: twierdza w Tarfaya (Fig. 3), ufortyfikowana osada w Wadi Dam et-Tor, twierdza na wyspie Gandeisi (Fig. 4) i nieznany fort na prawym brzegu 650 metrów na północ od przeprawy promowej w Nadi).


Fig. 3. Od lewej: ruiny twierdzy w Tarfaya, widok z lotu ptaka, wertykalne zdjęcie lotnicze zrobione 4 stycznia 2013 roku (foto. Bogdan Żurawski); plan reliktów twierdzy widzianych na powierzchni 7–10 stycznia 1952 roku (opr. O.G.S. Crawford)


Fig. 4. Od lewej: twierdza na wyspie Gandeisi, wertykalne zdjęcie lotnicze wykonane 5 stycznia 2013 roku (foto Bogdan Żurawski); plan reliktów twierdzy widocznych na powierzchni 25-26 stycznia 1952 roku (opr. O.G.S. Crawford)


Pierwszy etap badań ratowniczych w rejonie III i V katarakty zakończył się 6 stycznia. Następnego dnia, po przyjeździe reszty misji z Polski, rozpoczęły się stacjonarne wykopaliska w Banganarti i Selib.

BANGANARTI
W Banganarti założono 15 wykopów (14 w rejonie północnej i wschodniej kurtyny muru obwodowego, jeden w dzielnicy SW). Głównym celem badań wykopaliskowych było odsłonięcie reliktów pierwszych fortyfikacji osady oraz ich późniejszych przebudów. W południowo-zachodniej dzielnicy mieszkalnej wykopaliska miały na celu prześledzenie przebiegu wschodniej pierzei najstarszej dzielnicy mieszkalnej (południowo-zachodniej).


Fig. 5. Od lewej; plan stanowiska Banganarti sporządzony po zakończeniu kampanii 2013 (opr. Roman Łopaciuk, Łukasz Zieliński, Bartosz Wasik et al.); zdjęcie lotnicze wykonane po zakończeniu wykopalisk 2013 roku (foto. Bogdan Żurawski)

Wykopaliska potwierdziły, iż wzmocnienie północnej i wschodniej kurtyny muru obwodowego poprzez doklejenie od zewnątrz dodatkowych umocnień z cegły mułowej oraz zablokowanie bramy północnej miało miejsce nie później niż w wieku ósmym. Począwszy od wieku dziewiątego zatraca się obronny charakter istniejących umocnień. Mury są rozbierane i przebudowywane, w ich miejsce powstaje dzielnica mieszkalna, która rozrasta się zarówno do wewnątrz jak i na zewnątrz umocnień. Funkcjonują jednak główne bramy i używane są przejścia ponad koroną murów, której wysokość notabene jest zredukowana do około trzech/czterech metrów.

DOM E. 13/2013
Wykop nr 13/2013 rozpoczęty w środkowej części kurtyny wschodniej został rozszerzony w kierunku zachodnim (tj. w kierunku górnego kościoła). Do końca kampanii odsłonięto większość dużego piętrowego domu mieszkalnego (dom E/2013) użytkowanego głównie w 10/11 wieku. W części parterowej zlokalizowane były pomieszczenia gospodarcze jak, magazyny, pralnia i kuchnia. Pomieszczenia mieszkalne urządzone były zapewne na piętrze (niezachowanym). Dom E.13 oddzielała od podobnej do niego budowli po stronie zachodniej wąska ulica, na którą wychodziły wywietrzniki kuchenne. Nad każdym wywietrznikiem wmurowana była cegła, zaznaczona kryptogramem lub napisem o charakterze apotropaicznym (?).


Fig. 6. Od lewej: rzut domu E13/2013; wertykalne zdjecie lotnicze domu E13/2013 oraz przylegającego doń fragmentu fortyfikacji (rys. Agata Deptuła i Łukasz Zieliński, foto. Bogdan Żurawski)

W pralni wyposażonej w kamienną kadź znajdowały się pionowe ceramiczne dreny o średnicy ponad 25 cm, które osadzone pionowo w warstwie przesiąkliwego piasku umożliwiały odprowadzenie wody i płynów bezpośrednio do gruntu (nieodparcie nasuwa się analogia z pionowymi drenami w protezis kościoła dolnego w Banganarti).

Kościoł górny (Rafaelion) został po kampanii 2012 otynkowany od zewnątrz. Dodatkowo w czasie prac ostatniego sezonu (2013) nadbudowano ściany zewnętrzne ponad poziom blaszanego dachu przystosowując budowlę do położenia następnej warstwy blachy falistej, która zapewni stałą temperaturę wewnątrz budowli oraz lepiej zabezpieczy znajdujące się w środku malowidła i inskrypcje przed wpływem czynników atmosferycznych (Fig 7).


Fig. 7. Północna ściana kościoła górnego w Banganarti po nadbudowaniu ściany powyżej linii dachu (foto. Roksana Burek)

SELIB
Wykopaliska w Selib rozpoczęły się równocześnie z pracami w Banganarti. W tym roku nie prowadzono prac na stanowisku Selib3, zaś badania w rejonie osady meroickiej (Selib 2) ograniczyły się jedynie do prospekcji geofizycznej oraz prac wykopaliskowych w bardzo ograniczonym zakresie.


Fig. 8. Sygnet meroicki (W/SEL2/01/2013) (foto. Roksana Burek; rys. Aneta Cedro)

Badania geofizyczne potwierdziły, iż historia osady zamyka się w co najmniej dwóch fazach następujących krótko po sobie. Początek osadnictwa to przełom er, koniec to II/III wiek n.e. W dwóch przypadkach badania geofizyczne ukazały domy budowane jeden nad drugim.
Głównym celem badań na stanowisku Selib 1 w sezonie 2013 była rekonstrukcja planu najstarszego z pięciu kościołów pod wezwaniem św. Menasa. Przy okazji rozszerzono zakres wykopalisk na budowlę (N/13, vide Fig. 9) przylegającą od północy do muru małego peribolosu.


Fig. 9. Od lewej, plan wewnętrznego (tzw. małego) peribolosu (rys. Aneta Cedro); mały peribolos na ukośnym zdjęciu lotniczym (foto. Bogdan Żurawski)

Prace po południowej stronie muru doprowadziły do odsłonięcia budowli kościelnej BS/13 (Fig. 10) z cegły czerwonej z posadzką z płytek pokrytych niespotykaną dotąd w Nubii dekoracją plastyczną.


Fig. 10. Od lewej: rzut budowli BS13, kościół (?) (rys. Aneta Cedro); wertykalne zdjęcie lotnicze Budowli BS/13 (foto. Bogdan Żurawski)

Na zewnątrz budynku S/13. Wzdłuż jego ściany zachodniej odkryte zostały trzy kamienne bębny pochodzące z kolumn meroickich. Podobne są one do tych, które w poprzednim sezonie odsłonięte zostały w południowo-zachodniej części wykopu W01/11-12. Na dwóch nowoodkrytych bębnach, B1/13 i B3/13, całkiem dobrze zachowały się fragmenty reliefowej dekoracji. Szczególnie interesujący jest położony najbardziej na północ bęben B3/13, pozwala on bowiem na odtworzenie układu dekoracyjnego całej kolumny.


Fig. 11. Widok wewnętrznego lica południowej ściany najstarszego kościoła św. Menasa w Selib (rys. Aneta Cedro)

W wypełnisku wykopu pomiędzy górną a dolną posadzką dwóch pierwszych kościołów nalazły się fragmenty ceramiki datowanej na okres wczesnochrześcijański. Wśród tych znalezisk na szczególną uwagę zasługuje niemal kompletna lampka oliwna wykonana z formy (W SEL1/01/13).


Fig. 12. Imitacje lokalne (?) szóstowiecznych lampek znanych z Nubii Dolnej (rys. Aneta Cedro)

Analogiczna lampka znaleziona została w wypełnisku północnego pastoforium (Fig. 12). Z kamiennej podłogi wyjęty został kapitel SDA 03/2011 (vide Fig.13).


Fig. 13. Kapitel SDA 03/2011, użyty powtórnie, jako baza kolumny, później zabudowany w filarze NW (rys. Aneta Cedro)

Pomiędzy płytami posadzkowymi, w odległości ok. 1, 3 m na zachód od ołtarza odsłonięte zostało cylindryczne naczynie (N3/2013), podobne do czterech innych odsłoniętych w dwóch poprzednich sezonach. Wszystkie o średnicy od 17 do 21 cm, zagłębione na ok. 20-30 cm poniżej górnej powierzchni posadzki, rozmieszczone w prawie symetrycznie w półkolu po zachodniej stronie ołtarza wykonano z podobnej gliny i w podobnej formie rury o płasko zamkniętym dnie.
Prace wykopaliskowe prowadzone były również wewnątrz i na zewnątrz studni (matara). W trakcie tegorocznych badań dno studni zostało pogłębione poniżej lustra wody gruntowej. Pozwoliło to na odsłonięcie fundamentu cembrowiny, a poniżej muru odkryta została warstwa drewnianych belek. W eksplorowanym materiale znalazły się liczne fragmenty qawadisów a także kilku naczyń, o nietypowej formie, których dekoracja wskazuje na ich powstanie w okresie klasycznym.

Pomiary tachymetryczne i badania ceramologiczne twierdz w Bachit, Deiga i Abkur.
Uzupełniające badania w Bachit i Deiga były naturalną konsekwencją rozpoczętych w tym roku prac nad architekturą obronną w rejonie III katarakty (Fig. 14). Analizie poddana została ceramika z fazy budowy twierdz. Przy okazji sporządzono dokumentację tachimetryczną i opisową (rekonstrukcja procesu budowlanego i chronologia kolejnych rozbudów).


Fig. 14. Plany tachimetryczne twierdz w Deiga (po lewej) i Bachit (po prawej) (opr. Roman Łopaciuk)


Badania geomagnetyczne w Sonijat
Obecność ekipy geofizycznej pozwoliła wznowić (po 12 latach) prace w Sonijat. Pomiary w rejonie tzw. bramy zakończyły się sensacyjnym odkryciem największego pałacu kuszyckiego, którego pomierzona dotąd część ma 0.5 ha (Fig. 15).


Fig. 15. Plan anomalii geomagnetycznych w rejonie świątyni w Sonijat (opr. Tomasz Herbich)
 

nr osoba specjalizacja afiliacja
1. dr Bogdan Żurawski archeolog, kierownik misji IKŚiO PAN
2. dr hab. Marcin Wiewióra archeolog Instytut Archeologii UMK w Toruniu
3. dr Magdalena Łaptaś historyk sztuki Instytut Historii Sztuki UKSW
4. Roman Łopaciuk geodeta freelance
5. Tadeusz Badowski konserwator freelance
6. Aneta Cedro ceramolog, archeolog Instytut Archeologii UMK w Toruniu
7. Paulina Terendy fotograf freelance
8. Agata Deptuła epigrafik, archeolog Instytut Archeologii UW
9. Agata Momot archeolog Instytut Archeologii UMK w Toruniu
10. Roksana Burek archeolog freelance
11. Łukasz Zieliński geodeta, archeolog freelance
12. Bogusz Wasik archeolog Instytut Archeologii UMK w Toruniu
13. Wawrzyniec Kolbusz fotograf freelance
14. Marta Kolbusz archeolog Instytut Archeologii UW
15. Robert Ryndziewicz geofizyk freelance
16. Dawid Święch geofizyk freelance
17. Fathiji Abd er-Rahman inspektor NCAM

wybierz opcję z menu:
misje prace doktorskie komunikaty
© 2008-2014
Stworzenie strony internetowej: grupamak.pl