Wcześniejsze

2014/2015 2013/2014 2012/2013 2011/2012 2010/2011 2009/2010 2008/2009 2007/2008 2006/2007 2005/2006

Marina el-Alamein - Polsko-Egipska Misja Konserwatorska w Marinie El-Alamein

Kierownik misji: prof. dr hab. inż. arch. Rafał Czerner
Instytucje uczestniczące w projekcie: Wydział Architektury Politechniki Wrocławskiej, Centrum Archeologii Śródziemnomorskiej Uniwersytetu Warszawskiego, Supreme Council of Antiquities,
Miejsce badań i prac konserwatorskich: Marina El-Alamein, miasto i nekropola z okresu hellenistyczno-rzymskiego
Adres e-mail misji: rafal.czerner@pwr.edu.pl

DZIEWIĘTNASTY SEZON PRAC POLSKO-EGIPSKIEJ MISJI KONSERWATORSKIEJ W MARINIE EL-ALAMEIN

W okresie od 4 do 29 maja 2014 roku, na terenie antycznego miasta, w Marinie El Alamein, osiemnasty sezon pracowała polsko-egipska misja konserwatorska.
Działalność misji objęła prace badawcze i konserwatorskie w reprezentacyjnej części miasta i w ograniczonym zakresie konserwację zabytków malarstwa ściennego, przechowywanych w magazynie. Sezon był krótki, ale wykorzystany efektywnie, w dużej mierze dzięki temu, że organizacja pobytu misji została bardzo sprawnie przygotowana przez naszych egipskich gospodarzy.
W tegorocznych działaniach misja skoncentrowała się przede wszystkim na konserwacji i badaniach w rejonie centralnego placu miasta, w dwóch zespołach reliktów publicznych łaźni: pochodzących z okresu hellenistycznego po północnej stronie placu i rzymskich po jego stronie południowej (Ryc. 1).

Ryc. 1. Plan stanowiska w Marinie El-Alamein z zaznaczeniem: łaźni (term) południowych (nr 4) wraz z miejską bazyliką przy centralnym placu oraz mauzoleum grobowca T21 (według planu Polskiej Misji Archeologicznej).

Prace w zespole południowym misja prowadzi od kilku sezonów, tegoroczne zatem miały charakter kontynuacji. Przebadane zostały i zabezpieczone kolejne elementy i pomieszczenia łaźni. Dalsze badania i konserwacja hellenistycznych łaźni północnych została podjęta po raz pierwszy od czasu ich odkrycia przez archeologów egipskich w roku 1987.
W bieżącym sezonie kontynuowana była również konserwacja najcenniejszych zabytków ruchomych, w tym, podjęta w sezonie 2103, konserwacja reliktów malarstwa ściennego. Były one wcześniej zabezpieczone i restaurowane, ale do roku 2011 przechowywane przez kilka lat w zamkniętym magazynie, bez możliwości bieżącej kontroli stanu zachowania. Po uzyskaniu do nich dostępu okazało się, że wymagają dalszej konserwacji.
W różnych miejscach stanowiska prowadzone były prace związane z bieżącym utrzymaniem i zabezpieczeniem.

GŁÓWNE OBIEKTY:
Już podczas pierwszych ratunkowych badań archeologicznych, podjętych po odkryciu stanowiska w latach 1986–87, zidentyfikowane zostały dwa zespoły łaźni.

Łaźnie północne (Ryc. 2), typu tolosowego są wcześniejsze i mają rodowód hellenistyczny. Odkrywane były przez archeologów egipskich w roku 1987.

Ryc. 2. Plan reliktów łaźni północnych z zaznaczeniem zasięgu prac konserwatorskich w sezonie 2013 (rys. Marta Grzegorek i Małgorzata Krawczyk-Szczerbińska).

W łaźniach tych misja w bieżącym sezonie podjęła przede wszystkim prace konserwatorskie i zabezpieczające. Prowadzone one jednak były pod nadzorem archeologicznym, co przyniosło efekty badawcze; podjęto też studia nad architekturą i układem funkcjonalnym zespołu. Potwierdziły one główne ustalenia z czasów odkrycia, uzupełniły je o szczegóły, rozpoznany został zasięg głównych przebudów, ostatniej z nich późnoantycznej. W studiach tych skoncentrowaliśmy się na centralnej części zespołu, przede wszystkim na głównych pomieszczeniach kąpielowych: tolosie nr 1, mieszczącym 9 biodrowych wanien i jedną wannę większą oraz niewielkim sąsiednim nr 2 mieszczącym jedną tylko wannę zanurzeniową. W sąsiadującym z obydwoma pomieszczeniu nr 4 znajdowało się urządzenie grzejne, którego relikty z wypalanych cegieł spojonych zaprawą glinianą zachowały się do znacznej wysokości. Obok w pomieszczeniu nr 3 na wyniesionej podbudowie doskonale zachowany jest obszerny rezerwuar na wodę. Wiele wskazuje na to, że podstawowe wejście do zespołu wiodło od zachodu, z biegnącej tam ulicy odchodzącej na północ od centralnego placu. Pilastry obudowujące jej początek są zachowane w północnym portyku placu. Studia nad architekturą i funkcjonowaniem zespołu będą kontynuowane.
W ramach konserwacji przede wszystkim odczyszczone i zabezpieczone zostały: główne pomieszczenie – tolos nr 1 (Ryc. 3, 4) wraz z ekspozycją pozostałości usytuowanych w nim biodrowych wanien, sąsiednie nr 2 mieszczące wannę zanurzeniową i schody nr 2a. Ich ściany zostały odrestaurowane. Częściowo je uzupełniono oryginalnymi blokami i nadbudowano, wymieniono najbardziej skorodowane elementy w licach ścian, uzupełniono spoiny. Uzupełniono niektóre elementy wykonane z cegieł: podstawę kopuły nakrywającej pierwotnie tolos i brzegi wanny w pomieszczeniu nr 2. Dzięki temu oprócz zabezpieczenia reliktów, uczytelniony został układ tej części zespołu i wyeksponowane szczegóły funkcjonalne. Poddano konserwacji również niektóre mury pozostałych pomieszczeń.

Ryc. 3. Łaźnie północne widok ogólny (część centralna z tolosem) przed badaniami i konserwacją (fot. Rafał Czerner).

Ryc. 4. Łaźnie północne widok ogólny (część centralna z tolosem) po konserwacji (fot. Rafał Czerner).

Łaźnie południowe (Ryc. 5), z okresu rzymskiego i sąsiadująca z nimi miejska bazylika są ze sobą powiązane. Oba obiekty były odkrywane przez Polską Misję Archeologiczną kierowaną przez prof. Wiktora A. Daszewskiego w 1987 i ponownie w 2005. W 2006 i 2007 łaźnie były dalej odsłaniane przez archeologów egipskich na zlecenie misji amerykańskiej ARCE/EAP. Polsko-Egipska Misja Konserwatorska prace zabezpieczające i badawcze w zespole kontynuuje od roku 2007.

Ryc. 5. Plan reliktów łaźni południowych z zaznaczeniem zasięgu prac konserwatorskich w sezonie 2013 (rys. Aleksandra Brzozowska, Rafał Czerner, Marta Grzegorek, Anna Kubicka, Małgorzata Krawczyk-Szczerbińska i Karolina Majdzik).

W bieżącym sezonie zakres prac konserwatorskich i badawczych został rozszerzony na kolejne pomieszczenia w łaźniach. Pod względem studialnym skoncentrowaliśmy się przede wszystkim na badaniach w obrębie pomieszczeń południowej części zespołu. Przebadaliśmy również dwa aneksy przylegające do centralnie zlokalizowanego caldarium (nr 7). Przeprowadzone studia nad rozplanowaniem uzupełniły wyniki badań z sezonów 2009–2013 i przybliżyły nas do rozpoznania układu funkcjonalnego łaźni.
Odsłonięto i przebadano w południowej strefie pomieszczenia: nr 14, które mieściło kolejną latrynę (obok umieszczonej w sąsiednim pomieszczeniu 12, odkrytej w sezonach 2012–13) (Ryc. 6) i nr 15, będące korytarzem do niej prowadzącym oraz w sąsiedztwie caldarium (nr 7) relikty pieca 7d i pomieszczenie 10, w którym odkryto pozostałości hypocaustum.

Ryc. 6. Łaźnie południowe. Zespół pomieszczeń latryn nr 12–15 (fot. Rafał Czerner).

Relikty latryny stanowią najciekawsze odkrycie tego sezonu (Ryc. 7). Podobnie jak sąsiednia latryna z pomieszczenia nr 12, ta również zachowała relikty wszystkich elementów funkcjonalnych, partiami dość elegancko wykonanych, chociaż o wiele mniej bogato niż w tej poprzedniej. Również ona i jej korytarzyk (nr 15) miały posadzkę wyłożoną płytkami z szarego marmuru, jednak bardziej nieregularnymi i dużo mniejszymi. Przed krawędzią kanału latryny nie było kanalika na wodę do obmywania. Ściany nie miały marmurowej okładziny, ale prawdopodobnie były malowane.

Ryc. 7. Łaźnie południowe. Pomieszczenie latryny (nr 14) i korytarza (nr 15) po odsłonięciu i konserwacji (fot. Rafał Czerner).

W kanale południowym pod blokami kamiennymi pochodzącymi ze ścian latryny odkryto kawałki malowanych tynków (Ryc. 8).

Ryc. 8. Łaźnie południowe. Fragmenty malowanych tynków z latryny nr 14 (fot. Rafał Czerner).

Natomiast w warstwie nad podłogą latryny, wśród fragmentów naczyń i kości zwierzęcych znaleziono fragment malowanego tynku pochodzącego z korytarza (nr 13). Pomieszczenia tego jeszcze nie odsłonięto, ponieważ jego ściany pokryte są polichromią, widoczną przy koronie murów i w wejściu z dziedzińca (Ryc. 9). Dekoracja ujęta jest w pionowe różnokolorowe pasy ze wzorem przypominającym marmoryzację. Oddzielone są jednocentymetrowymi czarnymi liniami. Na wprost wejścia do latryny dekoracja się zmienia, ściana jest podzielona jeszcze liniami horyzontalnymi.

Ryc. 9. Łaźnie południowe. Fragment polichromii ściany pomieszczenia nr 13 po zabezpieczeniu (fot. Rafał Czerner).

Latryna nr 14 była też prawie o połowę mniejsza od sąsiedniej. Dwie latryny, obok siebie umieszczone, o identycznym układzie, ale o różnych wymiarach i standardzie służyły zapewne różnym grupom użytkowników. W północno zachodniej części obudowa kanału i posadzka nosi ślady reperacji.
W odkrytej w tym sezonie latrynie nr 14 i korytarzyku nr 15 przeprowadzone zostały badania archeologiczne i architektoniczne oraz prace konserwatorskie. Znalezione fragmenty różnej grubości płytek marmurowych pochodzących z podłogi posłużyły później do rekonstrukcji najbardziej zniszczonych partii posadzki. W zasypie kanału latryny znaleziono dużą ilość ceramiki, przede wszystkim fragmenty amfor. Południowa część korytarzyka 15 była wtórnie wydzielona ułożonym na ostatniej warstwie użytkowej, tuż nad posadzką, murkiem, za którym znaleziono kilka naczyń kuchennych (Ryc. 10), patelnię z inskrypcją, fragmenty lampki oraz kości zwierzęce.

Ryc. 10. Łaźnie południowe. Naczynia kuchenne i patelnia z inskrypcją z pomieszczenia nr 15 (fot. Rafał Czerner).

Kanał latryny widoczny w całości z trzech stron, z czwartej, wschodniej biegnie częściowo pod podłogą. Z tej strony znajdowało się wejście do pomieszczenia. Tu jednak, inaczej niż w latrynie nr 12, wschodnie końce kanału częściowo zakręcają odkryte wzdłuż ściany wschodniej. Po stronie północnej, bliżej narożnika wschodniego, odsłonięto nad dnem kanału dwa otwory w ścianie: doprowadzający wodę (wschodni – dno kanału jest tu wyżej) i odprowadzający nieczystości do kloaki pod sąsiednim korytarzem nr 11 (zachodni). Widoczne jest w ścianie południowej powyżej kanału gniazdo mocowania drewnianych belek siedzisk, wzdłuż ściany północnej zaś odsadzka służąca temu samemu celowi.
Bardzo interesujące było też odkrycie w bieżącym sezonie w pomieszczeniu nr 10 reliktów hypocaustum. Pomieszczenie to, zlokalizowane pomiędzy północnym murem caldarium (7) i dziedzińcem gospodarczym (1) po stronie zachodniej, tj. na zachód od alveusa 7b, w drugiej fazie funkcjonowania łaźni nie było w żaden sposób użytkowane, zaś na jego posadzce ułożono wówczas kanał odprowadzający wodę z tego alveusa. W fazie pierwotnej wyraźnie jednak pomieszczenie stanowiło integralną część caldarium, możliwe, że zupełnie nieoddzieloną od niego żadnym murem. Zachowały się w nim bowiem elementy struktury hypocaustum podobne jak w pomieszczeniu 7. Caldarium w pierwotnej fazie najwyraźniej zaś było większe.
W wyniku tegorocznych badań wyjaśniona została funkcja aneksu 7d, który w drugiej fazie funkcjonowania zespołu wydzielony został z caldarium 7, w jego części południowo-wschodniej. Aneks ten, został w dwóch technikach wybudowany z wypalanych cegieł w miejscu, gdzie poniżej znajduje się praefurnium z drugiej fazy. Wyniki tegorocznych badań pokazały, że cała struktura miała charakter pieca, gdzie ponad właściwym praefurnium zapewne był umieszczony owalny w planie metalowy zbiornik do ogrzewania wody.
W wymienionych miejscach przeprowadzono również prace konserwatorskie. W większości miały one charakter zabezpieczający, w szczególności w przypadku aneksów 10 i 7d, gdzie odkryte relikty po wzmocnieniu częściowo ponownie przykryto.
W latrynie nr 14 zabezpieczona została, wzmocniona i częściowo uzupełniona, marmurowa posadzka (Ryc. 7). Opaskami zabezpieczającymi wypełnione zostały także krawędzie zaczynających się odspajać tynków, zaś w pozostałych partiach ścian uzupełniono zaprawę w spoinach. Część murów, zarówno wewnętrznych, rozdzielających pomieszczenia 12–15, jak i zewnętrznych zespołu łaźni, na zachód i południe od pomieszczeń 12–14, została nadbudowana oryginalnymi blokami o jedną warstwę. Stanowi to zabezpieczenie przed zasypywaniem zespołu reliktów dwóch latryn przez piasek.
Dokończono restaurację reliktu muru nadwieszonego ponad przejściem do kryptoportyku (18). Kontynuowane tu były prace z sezonów ubiegłych, kiedy to po czasowym rozebraniu grożących zawaleniem partii muru, wykonaliśmy ukryte nadproże, stanowiące podparcie pod ich ponowną odbudowę. W bieżącym sezonie wyżej, z pełnych już bloków, odbudowano kolejne warstwy rekonstruowanej ściany.

Centralny plac antycznego miasta: Kontynuując działania konserwatorskie z sezonów minionych (od 2006) w roku 2014 przeprowadziliśmy prace zabezpieczające trzony kolumn i ściany w południowym portyku oraz konserwację i częściową odbudowę (do wysokości maksymalnie pięciu warstw) z oryginalnych bloków kamiennych ściany portyku po północnej stronie placu. Przeprowadzono też restaurację dwóch zwalonych kamiennych ław ustawionych pod tą ścianą (Ryc. 11, 12). Nadbudowano także o dwie warstwy trzon narożnej kolumny przylegającej do opisywanej ściany i ław oraz uzupełniono część ściany po wschodniej stronie placu.

Ryc. 11. Ławki przy południowej ścianie centralnego placu przed konserwacją w 2014 (fot. Rafał Czerner).

Ryc. 12. Ławki przy południowej ścianie centralnego placu po restauracji w 2014 (fot. Rafał Czerner).

KONSERWACJA ZABYTKÓW PRZECHOWYWANYCH W MAGAZYNIE:
Niektóre zabytki malarstwa ściennego, wcześniej poddane konserwacji, były do roku 2011 przechowywane przez kilka lat w zamkniętym magazynie, bez możliwości bieżącej kontroli stanu zachowania. Po uzyskaniu do nich dostępu okazało się, że wymagają dalszej konserwacji. Ma ona charakter ratunkowy. Rozpoczęta została w zeszłym roku, kiedy poddano jej najcenniejsze zabytki, w bieżącym sezonie kontynuowano. Prowadzono ją przy odciętym fragmencie malowidła, znalezionym w domu H10 w roku 1999 i kontynuowano przy polichromowanym fragmencie trzonu kolumny, pochodzącym z domu H21c.
Również ratunkowy charakter miała konserwacja fragmentu marmurowej płyty z inskrypcją znalezionej w pomieszczeniu przylegającym od zachodu do cywilnej bazyliki i początkowo eksponowana in situ. Po stwierdzeniu zdefragmentowania i odspojenia od podłoża, zdecydowano o jej przeniesieniu do magazynu i poddano konserwacji.

Rafał Czerner
Grażyna Bąkowska-Czerner

nr osoba specjalizacja afiliacja
1. prof. dr hab. Rafał Czerner architekt Instytut Historii Architektury, Sztuki i Techniki. Wydział Architektury. Politechnika Wrocławska
2. mgr inż. Wiesław Grzegorek architekt i konstruktor freelance
3. dr Grażyna Bąkowska-Czerner archeolog Uniwersytet Jagielloński
4. dr Grzegorz Majcherek archeolog Centrum Archeologii Śródziemnomorskiej UW
5. Piotr Zambrzycki konserwator kamienia i rzeźby Międzyuczelniany Instytut Konserwacji i Restauracji Dzieł Sztuki
6. Wojciech Osiak konserwator kamienia i rzeźby freelance
7. Marlena Koczorowska konserwatorka malarstwa Akademia Sztuk Pięknych w Warszawie
8. inż. Marta Grzegorek studentka architektury Wydział Architektury. Politechnika Wrocławska
9. dr Khaled Abul-Hamd dyrektor Mariny El-Alamein SCA
10. Nama Sanad Yakoub vice dyrektor Mariny El-Alamein SCA
11. Eman Mohamed Abd El-Khalek Gomaa inspektor SCA

wybierz opcję z menu:
misje prace doktorskie komunikaty
© 2008-2014
Stworzenie strony internetowej: grupamak.pl